ผู้สูงอายุท้องผูก ลูกช่วยดูแลอย่างไรได้บ้าง?

ผู้สูงอายุท้องผูกได้บ่อยกว่าคนหนุ่มสาว สถาบันผู้สูงอายุแห่งชาติของสหรัฐฯ (NIA) ระบุเหตุหลักว่า กินผัก ผลไม้ และธัญพืชไม่ขัดสีน้อย ดื่มน้ำน้อย และขยับตัวน้อย รวมถึงยาบางชนิดที่ใช้ประจำ พ่อแม่ที่ฟันไม่ดีมักกินผักผลไม้น้อยลงเพราะเคี้ยวยาก ลูกหรือคนในบ้านช่วยได้ด้วยการจัดมื้อประจำวันให้มีผัก ผลไม้ และธัญพืชไม่ขัดสีในแบบที่เคี้ยวง่าย ชวนดื่มน้ำ ชวนเดิน และให้ท่านมีเวลาเข้าห้องน้ำโดยไม่ต้องรีบ ถ้ามีเลือดปนอุจจาระ ปวดท้องมาก อาเจียน หรือน้ำหนักลดโดยไม่ได้ตั้งใจ ให้พาไปพบแพทย์

NIA ระบุว่าผู้สูงอายุราวหนึ่งในสามมีอาการท้องผูกเป็นครั้งคราว และส่วนใหญ่ไม่ใช่เรื่องร้ายแรง แต่เป็นเรื่องที่พ่อแม่หลายท่านไม่ค่อยเล่าให้ลูกฟัง บางท่านอายที่จะพูด บางท่านคิดว่าเป็นเรื่องธรรมดาของคนแก่ บทความนี้เขียนสำหรับลูกหรือคนในบ้านที่ดูแลผู้สูงอายุ ว่าทำไมท่านจึงท้องผูกง่ายขึ้น สังเกตอย่างไร จัดมื้ออาหารและกิจวัตรประจำวันอย่างไร และแบบไหนควรพาไปพบแพทย์ จากข้อมูลของ NIA สถาบัน NIDDK ของสหรัฐฯ และ NHS ของสหราชอาณาจักร

ทำไมอายุมากขึ้นแล้วท้องผูกบ่อยขึ้น?

NIA ระบุว่าผู้สูงอายุมีโอกาสท้องผูกมากกว่าคนอายุน้อย และมักมีหลายสาเหตุพร้อมกัน ทั้งเรื่องการกิน การดื่ม การขยับตัว ยาที่ใช้ และปัญหาสุขภาพที่พบบ่อยในวัยนี้ NHS ก็ระบุว่าท้องผูกพบได้บ่อยในคนอายุเกิน 65 ปี

กินผักผลไม้น้อยลง เพราะเคี้ยวยาก

NIA ระบุว่าการกินอาหารที่มีใยอาหารสูงอย่างผัก ผลไม้ และธัญพืชไม่ขัดสีน้อยเกินไป เป็นเหตุหนึ่งของท้องผูก และการกินเนื้อสัตว์ที่มีไขมันสูง ผลิตภัณฑ์นมและไข่ ขนมหวาน หรืออาหารแปรรูปมาก ๆ ก็เป็นเหตุได้ NIA ยังระบุว่าคนที่มีปัญหาฟันหรือฟันปลอมมักเลี่ยงเนื้อสัตว์ ผลไม้ และผัก พ่อแม่ที่ฟันไม่ดีจึงอาจกินแต่ข้าวต้มกับไข่เค็ม หรือโจ๊กกับหมูหยอง ซึ่งมีผักน้อยมาก

ดื่มน้ำน้อย

NIA ระบุว่าการดื่มน้ำน้อยเป็นเหตุหนึ่งที่ทำให้อุจจาระแข็งและถ่ายยากขึ้น พ่อแม่บางท่านตั้งใจดื่มน้ำน้อยเพื่อไม่ต้องลุกเข้าห้องน้ำบ่อย หรือไม่ค่อยรู้สึกกระหาย ลูกจึงควรสังเกตว่าแต่ละวันท่านดื่มน้ำไปเท่าไร

ขยับตัวน้อย นั่งหรือนอนนาน

NHS ระบุว่าการขยับตัวน้อยและนั่งหรือนอนเป็นเวลานานเป็นสาเหตุหนึ่งของท้องผูก NIA ระบุเช่นกันว่าการไม่ได้ออกกำลังกาย หรือต้องอยู่นิ่งนานเพราะเจ็บป่วยหรือหลังผ่าตัด ทำให้ท้องผูกได้ ผู้สูงอายุที่ปวดเข่าจนไม่อยากเดิน หรือนั่งดูทีวีทั้งวัน จึงท้องผูกง่ายขึ้น

กิจวัตรเปลี่ยน

NIA ระบุว่าการเปลี่ยนกิจวัตรประจำวัน เช่น การเดินทาง ทำให้ท้องผูกได้ การย้ายไปอยู่บ้านลูกในเมือง การไปนอนโรงพยาบาล หรือไปเที่ยวต่างจังหวัดหลายวัน ทำให้เวลาตื่น เวลากิน และห้องน้ำเปลี่ยนไปพร้อมกัน

ยาที่ใช้ประจำ

NIA ระบุว่ายาบางชนิดทั้งที่แพทย์สั่งและที่ซื้อเองทำให้ท้องผูกได้ รวมถึงผลิตภัณฑ์บางอย่างที่กินเสริม ผู้สูงอายุหลายท่านใช้ยาประจำหลายตัว ถ้าสังเกตว่าท่านเริ่มท้องผูกหลังได้ยาใหม่ ให้จดไว้แล้วถามแพทย์หรือเภสัชกร (ดูหัวข้อยาด้านล่าง)

ปัญหาสุขภาพอื่น

NIA ระบุว่าปัญหาสุขภาพหลายอย่างที่พบบ่อยในผู้สูงอายุทำให้ท้องผูกได้ เช่น ปัญหาที่กระทบกล้ามเนื้อหรือเส้นประสาทที่ใช้ในการขับถ่าย หรือปัญหาที่กระทบฮอร์โมน ถ้าท้องผูกเป็นต่อเนื่อง หรือมีอาการอื่นร่วม ให้แพทย์ช่วยหาสาเหตุ

ลูกจะสังเกตได้อย่างไรว่าพ่อแม่ท้องผูก?

NIA ระบุว่าไม่มีจำนวนครั้งที่ถูกต้องตายตัว บางคนถ่ายวันละ 2 ครั้ง บางคนสัปดาห์ละ 3 ครั้งก็ถือว่าปกติ อาการที่บอกว่าอาจท้องผูกได้แก่

พ่อแม่หลายท่านไม่เล่าเรื่องนี้เอง ลูกอาจสังเกตจากการที่ท่านเข้าห้องน้ำนานกว่าปกติ บ่นว่าแน่นท้อง หรือกินข้าวได้น้อยลง การถามตรง ๆ แบบเป็นเรื่องธรรมดา เช่น ถามตอนกินข้าวเช้าว่า "ช่วงนี้ถ่ายคล่องไหม" ทำให้ท่านกล้าเล่ามากกว่ารอให้ท่านพูดเอง สิ่งที่ควรดูคือการขับถ่ายเปลี่ยนไปจากที่ท่านเคยเป็นหรือไม่ ไม่ใช่เทียบกับคนอื่น

พ่อแม่เคี้ยวยาก จะจัดผักผลไม้ในมื้อประจำวันอย่างไร?

ในชีวิตประจำวัน NIA แนะนำให้กินผักและผลไม้สด ทั้งแบบสุกและดิบ ร่วมกับธัญพืชไม่ขัดสี ส่วน NIDDK ยกตัวอย่างอาหารที่มีใยอาหาร ได้แก่ ธัญพืชไม่ขัดสีอย่างข้าวโอ๊ต ถั่วเมล็ดแห้ง ผลไม้ ผักอย่างบรอกโคลีและแครอท และถั่วเปลือกแข็ง ค่าอ้างอิงสารอาหารต่อวันสำหรับคนไทย (Thai RDIs) กำหนดใยอาหารไว้ที่ 25 กรัมต่อวัน สำหรับคนทั่วไปอายุ 3 ปีขึ้นไป

เลือกแบบที่เคี้ยวง่าย

สำหรับพ่อแม่ที่เคี้ยวยาก ผักผลไม้ไม่จำเป็นต้องเป็นของสดแข็ง ๆ เสมอไป

เพิ่มทีละมื้อ ให้ท่านคุ้นกับรสและเนื้อสัมผัส

ถ้าเดิมท่านแทบไม่ได้กินผัก ให้เริ่มจากเพิ่มผักหนึ่งอย่างในมื้อเดียวก่อน แล้วค่อยเพิ่มในมื้ออื่น ถามท่านว่าชอบผักแบบไหน ต้มนิ่มแค่ไหนถึงเคี้ยวสบาย จะทำให้ท่านกินได้ต่อเนื่องมากกว่าการเปลี่ยนเมนูทั้งหมดในวันเดียว

ถ้าเคี้ยวไม่ได้ ให้พาไปหาหมอฟัน

NIA แนะนำว่าถ้าเคี้ยวลำบาก ให้ไปพบทันตแพทย์เพื่อตรวจหาปัญหา และถ้าใส่ฟันปลอม ทันตแพทย์ตรวจได้ว่าฟันปลอมพอดีหรือไม่ การแก้ปัญหาฟันทำให้ท่านกลับมากินผัก ผลไม้ และเนื้อสัตว์ได้หลากหลายขึ้น

ถ้าอยากรู้เรื่องท้องผูกทั่วไป รวมถึงตอนเดินทาง อ่านต่อได้ในท้องผูกเกิดจากอะไร ดูแลตัวเองอย่างไรได้บ้าง?

นอกจากอาหาร ลูกช่วยเรื่องน้ำ การขยับตัว และการเข้าห้องน้ำอย่างไร?

ชวนดื่มน้ำทั้งวัน

NIA แนะนำให้ดื่มน้ำ น้ำผลไม้ และเครื่องดื่มอื่นให้พอ ร่วมกับการกินผัก ผลไม้ และธัญพืชไม่ขัดสี NIDDK ยกตัวอย่างน้ำเปล่า น้ำผักผลไม้ที่ไม่เติมน้ำตาล และซุปใส NHS แนะนำให้เลี่ยงแอลกอฮอล์

• วางแก้วน้ำหรือกระติกน้ำไว้ข้างที่นั่งประจำของท่าน
• มีแกงจืดหรือต้มจืดในมื้ออาหาร ได้ทั้งน้ำและผัก
• ถ้าท่านกลัวลุกเข้าห้องน้ำตอนกลางคืน ให้ดื่มมากขึ้นช่วงกลางวัน แล้วค่อยลดช่วงค่ำ แทนการดื่มน้อยทั้งวัน

ชวนเดินด้วยกัน

NHS และ NIA แนะนำให้เดินเป็นประจำทุกวัน NIA แนะนำให้เลือกกิจกรรมที่ได้ขยับตัวและท่านชอบจนเป็นส่วนหนึ่งของชีวิตประจำวัน เช่น เดินรอบหมู่บ้านตอนเช้า เดินตลาด รดน้ำต้นไม้ หรือเดินในห้างที่มีแอร์ในวันที่ร้อน สำหรับท่านที่เดินไม่คล่อง ให้ลุกจากเก้าอี้เดินในบ้านเป็นระยะแทนการนั่งนาน ๆ

จัดเวลาเข้าห้องน้ำ

• NIDDK แนะนำให้ลองเข้าห้องน้ำช่วง 15 ถึง 45 นาทีหลังอาหารเช้า
• NHS แนะนำให้เข้าห้องน้ำเวลาและที่เดิม และให้เวลาตัวเองพอ ช่วงเช้าที่ลูกต้องรีบไปทำงาน อย่าให้ท่านต้องรีบตาม
• NHS และ NIDDK แนะนำให้วางเท้าบนม้านั่งเตี้ยขณะนั่งถ่าย และพยายามผ่อนคลายกล้ามเนื้อ
• ห้องน้ำที่ไปถึงง่าย มีราวจับ และพื้นไม่ลื่น ทำให้ท่านไม่ต้องกลั้นเพราะกลัวเดินไปห้องน้ำ

เรื่องการจัดมื้อ น้ำ และการขยับตัวของพ่อแม่สูงอายุในแต่ละวัน อ่านได้ในพ่อแม่สูงอายุป่วยง่าย ควรดูแลอะไรทุกวัน?

ยาที่พ่อแม่ใช้ประจำเกี่ยวกับท้องผูกไหม?

อาจเกี่ยว NIA ระบุว่ายาบางชนิดทั้งที่แพทย์สั่งและที่ซื้อเองทำให้ท้องผูกได้ รวมถึงผลิตภัณฑ์บางอย่างที่กินเสริม สิ่งที่ลูกทำได้คือ

• จดรายชื่อยาและผลิตภัณฑ์ทุกอย่างที่ท่านใช้ประจำ รวมถึงที่ซื้อเอง แล้วนำไปให้แพทย์หรือเภสัชกรดูตอนไปตามนัด
• ถ้าท้องผูกเริ่มหลังได้ยาใหม่ ให้บอกแพทย์หรือเภสัชกร NIDDK แนะนำว่าอย่าเปลี่ยนหรือหยุดยาใด ๆ เองโดยไม่ปรึกษาบุคลากรทางการแพทย์
• ก่อนให้ท่านใช้ยาหรือผลิตภัณฑ์ใด ๆ เพื่อการขับถ่าย ให้ปรึกษาแพทย์หรือเภสัชกร NIA ระบุว่าแพทย์ช่วยตัดสินใจได้ว่าแบบไหนเหมาะกับท่าน

ท้องผูกแบบไหนควรพาพ่อแม่ไปพบแพทย์?

NIA ระบุว่าบางครั้งท้องผูกอาจเป็นอาการของปัญหาสุขภาพที่ร้ายแรงกว่า และแนะนำให้พบแพทย์เมื่อการขับถ่ายเปลี่ยนไปร่วมกับอย่างใดอย่างหนึ่งต่อไปนี้

• มีเลือดปนอุจจาระ หรือมีเลือดออกทางทวารหนัก
• ปวดท้องมาก หรือผายลมไม่ออก
• อาเจียน หรือมีไข้
• น้ำหนักลดโดยไม่ได้ตั้งใจ
• ปวดหลังส่วนล่าง

ให้พบแพทย์ด้วยเมื่อท้องผูกยังเป็นต่อเนื่องหรือไม่ดีขึ้น และ NHS แนะนำให้พบแพทย์ถ้าการขับถ่ายเปลี่ยนไปกะทันหัน ก่อนไปพบแพทย์ ลองจดไว้ว่าท่านถ่ายสัปดาห์ละกี่ครั้ง ลักษณะอุจจาระเป็นอย่างไร กินและดื่มอะไรบ้าง และใช้ยาอะไรอยู่ จะช่วยให้แพทย์หาสาเหตุได้ง่ายขึ้น