น้ำมันปลาเม็ดใหญ่กลืนไม่ลง มีรูปแบบอื่นไหม?

มีรูปแบบอื่น น้ำมันปลามีหลายรูปแบบนอกจากแคปซูลนิ่ม และในตัวปลาเองก็เป็นแหล่ง EPA และ DHA ในอาหาร รูปแบบไหนเหมาะกับใครขึ้นกับการกลืนและยาที่ใช้อยู่ จึงควรถามเภสัชกรก่อนเปลี่ยน NHS ของอังกฤษยังแนะนำว่าไม่ควรแกะแคปซูลหรือดัดแปลงยาเองโดยไม่ได้รับคำแนะนำ

บทความนี้อธิบายว่าทำไมแคปซูลจึงมักเม็ดใหญ่ แต่ละรูปแบบคืออะไร งานวิจัยพบอะไรเรื่องการกลืนยาเม็ด และเมื่อไรควรพบแพทย์

ทำไมแคปซูลน้ำมันปลาจึงมักเม็ดใหญ่?

น้ำมันปลาเป็นน้ำมันเหลว จึงอัดเป็นเม็ดแข็งแบบยาเม็ดทั่วไปไม่ได้ ส่วนใหญ่จึงบรรจุอยู่ในเปลือกนิ่ม

น้ำมันที่ปิดผนึกในเปลือกนิ่ม

MeSH ซึ่งเป็นศัพท์การแพทย์ของหอสมุดแพทยศาสตร์แห่งชาติสหรัฐฯ อธิบายว่าแคปซูลคือภาชนะแบบแข็งหรือนิ่มที่ละลายได้ ใช้สำหรับรับประทานยา น้ำมันปลาเป็นของเหลว จึงมักบรรจุในแบบนิ่ม คือเปลือกนิ่มที่ปิดผนึกไว้ ขนาดของแคปซูลจึงตามปริมาณน้ำมันที่บรรจุ

ใหญ่แค่ไหนถึงเรียกว่าใหญ่?

ไม่มีเกณฑ์ขนาดที่เขียนไว้สำหรับน้ำมันปลาโดยเฉพาะ แต่มีเกณฑ์สำหรับยาสามัญ (generic) แนวทางปี 2565 (ค.ศ. 2022) เรื่องขนาดและรูปร่างของยาเม็ดและแคปซูลสามัญขององค์การอาหารและยาสหรัฐฯ (US FDA) แนะนำว่าด้านที่ยาวที่สุดของยาเม็ดไม่ควรเกิน 22 มม. และแคปซูลไม่ควรใหญ่เกินขนาดมาตรฐานเบอร์ 00 แนวทางนี้ระบุว่าคนที่กลืนยาเม็ดและแคปซูลลำบากมักบอกว่าขนาดเป็นเหตุผลหลัก และเด็ก วัยรุ่น และผู้สูงอายุมีแนวโน้มกลืนลำบากมากกว่า

การกลืนยาเม็ดและแคปซูลลำบากพบบ่อยแค่ไหน?

พบบ่อยกว่าที่หลายครอบครัวคิด และหลายคนไม่ได้บอกใคร

ผู้สูงอายุในไทย

งานวิจัยของศูนย์อนามัยที่ 7 ขอนแก่นและมหาวิทยาลัยขอนแก่น ตีพิมพ์ปี 2564 สัมภาษณ์ผู้สูงอายุ 874 คนที่โรงพยาบาลชุมชนในภาคตะวันออกเฉียงเหนือช่วงปลายปี 2562 ด้วยแบบคัดกรอง 10 ข้อ อายุเฉลี่ยราว 70 ปี เป็นผู้หญิง 66% ในจำนวนนี้ 11.4% มีปัญหาการกลืน ที่พบบ่อยที่สุดคือรู้สึกอาหารติดคอ ต้องออกแรงกลืน และสำลัก การสำรวจนี้ครอบคลุมเขตสุขภาพเดียว และใช้แบบสอบถาม ไม่ใช่การตรวจการกลืน

คนที่ใช้ยาเป็นประจำ

งานวิจัยของมหาวิทยาลัยไฮเดลเบิร์ก ตีพิมพ์ปี 2556 สำรวจผู้มารับบริการ 1,051 คนที่คลินิกเวชปฏิบัติทั่วไป 11 แห่งในเยอรมนีซึ่งใช้ยาเม็ดหรือแคปซูลอย่างน้อย 1 ชนิด พบว่า 37.4% เคยกลืนยาเม็ดและแคปซูลลำบาก และส่วนใหญ่แพทย์ไม่ทราบ ในกลุ่มที่กลืนลำบาก 58.8% เคยเปลี่ยนวิธีใช้ยาเองแล้ว ซึ่งบางวิธีอาจกระทบความปลอดภัย งานนี้ทำในประเทศเดียวและใช้แบบสอบถาม

งานวิจัยพบอะไรเรื่องขนาดเม็ดยากับการกลืน?

งานวิจัยของมหาวิทยาลัยเคโอ ประเทศญี่ปุ่น ตีพิมพ์ปี 2567 ใช้คำตอบแบบสอบถามและประวัติการรับยาจากแอปบนสมาร์ตโฟน พบว่าคนที่ใช้ยาเม็ดหรือแคปซูลขนาดใหญ่มีแนวโน้มรายงานว่ากลืนลำบากมากกว่า และขนาดเป็นเหตุผลที่ถูกพูดถึงบ่อย ผู้วิจัยระบุว่ามีเฉพาะผู้ใช้สมาร์ตโฟน ส่วนงานวิจัยของมหาวิทยาลัยเซาเปาโล ตีพิมพ์ปี 2567 ถ่ายวิดีโอเอกซเรย์ขณะผู้ใหญ่สุขภาพดี 49 คนกลืนแคปซูล พบว่าขนาดของแคปซูลไม่ทำให้เวลาที่แคปซูลผ่านปากและคอต่างกัน

ข้อมูลของ US FDA และงานวิจัย 3 ชิ้นข้างต้นเป็นข้อมูลทั่วไปเรื่องยาเม็ดและแคปซูล ไม่ได้ศึกษาน้ำมันปลาโดยเฉพาะ

น้ำมันปลามีรูปแบบอะไรบ้าง?

น้ำมันชนิดเดียวกันบรรจุได้หลายแบบ ความต่างด้านล่างเป็นคำจำกัดความของแต่ละรูปแบบ ไม่ใช่การจัดอันดับ

รูปแบบกับตัวน้ำมันเป็นคนละเรื่อง

รูปแบบหมายถึงเปลือกและวิธีบรรจุน้ำมัน ส่วนตัวน้ำมันจะเป็นอะไรขึ้นกับอีก 2 อย่าง อย่างแรกคือแหล่งที่มา ได้แก่ ตัวปลา ตับปลาอย่างตับปลาค็อด คริลล์ หรือสาหร่าย อย่างที่สองคือรูปทางเคมีของโอเมก้า 3 ซึ่งสำนักงานผลิตภัณฑ์เสริมอาหาร NIH ของสหรัฐฯ (ODS) ระบุไว้ ได้แก่ ไตรกลีเซอไรด์ธรรมชาติ เอทิลเอสเทอร์ ไตรกลีเซอไรด์ที่ผ่านการเอสเทอริฟายใหม่ ฟอสโฟลิพิด และกรดไขมันอิสระ

อิมัลชันคืออะไร

MeSH อธิบายว่าอิมัลชันคือของผสมที่เกิดจากการรวมของเหลว 2 ชนิดที่ไม่ผสมกัน เช่น น้ำมันกับน้ำ อิมัลชันแบบไขมันในน้ำมักเป็นของเหลวเหมือนนม ส่วนแบบน้ำในไขมันมักเป็นครีม ในน้ำมันปลาแบบอิมัลชัน น้ำมันปลาคือส่วนที่กระจายอยู่ในของเหลว

น้ำมันตับปลาค็อดเป็นน้ำมันคนละชนิด ไม่ใช่แค่คนละรูปแบบ

น้ำมันตับปลาค็อดได้จากตับ ไม่ใช่ตัวปลา และ ODS ระบุว่าผลิตภัณฑ์น้ำมันตับปลาค็อดให้วิตามินเอและวิตามินดีด้วย จึงเป็นน้ำมันคนละชนิด ไม่ว่าจะอยู่ในรูปแบบไหน

ตัดหรือแกะแคปซูลได้ไหม?

อย่าตัดสินใจเอง

ข้อมูลต่อไปนี้เป็นข้อมูลทั่วไปเรื่องยาเม็ดและแคปซูล NHS ของอังกฤษระบุว่าไม่ควรบดยา แกะแคปซูล หรือดัดแปลงยาโดยไม่ได้รับคำแนะนำทางการแพทย์ และเภสัชกรบอกได้ว่ามีรูปแบบอื่นอย่างแบบของเหลวหรือไม่ รวมถึงเม็ดยาหรือแคปซูลนั้นบด แบ่ง หรือแกะได้หรือไม่ งานวิจัยจากเยอรมนีข้างต้นพบว่าคนที่กลืนลำบากมากกว่าครึ่งเคยเปลี่ยนวิธีใช้ยาเองแล้ว การถามก่อนจึงสำคัญ

กินปลาเพื่อให้ได้ EPA และ DHA จากอาหารได้ไหม?

ได้ ปลาและอาหารทะเลเป็นแหล่งหลักของ EPA และ DHA ในอาหาร ODS อธิบายว่าร่างกายสร้าง EPA และ DHA จาก ALA ซึ่งเป็นโอเมก้า 3 ในพืช ได้น้อยมาก

EPA และ DHA ในปลาบางชนิด

ตัวเลขด้านล่างมาจากตารางของ ODS ต่อปลาปรุงสุก 3 ออนซ์ (ราว 85 กรัม)

ปลาชนิดอื่นดูได้ในโอเมก้า 3 คืออะไร น้ำมันปลามี EPA DHA แค่ไหน?

คนไทยกินปลามากแค่ไหน

งานวิจัยของมหาวิทยาลัยเกนท์เรื่องการประมงไทย ตีพิมพ์ปี 2564 ระบุว่าคนไทยกินปลาและสัตว์น้ำมีเปลือกเฉลี่ยวันละ 32 กรัม เทียบกับวันละ 28 ถึง 30 กรัมตามคำแนะนำด้านอาหารที่ดีต่อสุขภาพและยั่งยืน ตัวเลขนี้เป็นค่าเฉลี่ยระดับประเทศจากข้อมูลปริมาณปลาที่มีในประเทศ จึงไม่ได้บอกว่าแต่ละคนกินเท่าไร

ปลาที่กินง่าย

NHS ของอังกฤษแนะนำให้กินปลาอย่างน้อยสัปดาห์ละ 2 ส่วน โดยเป็นปลาที่มีไขมัน 1 ส่วน ส่วนหนึ่งราว 140 กรัม ปลาที่มีไขมันได้แก่ แซลมอน ซาร์ดีน แมกเคอเรล และเทราต์ สำหรับผู้สูงอายุที่เคี้ยวหรือกลืนลำบาก เมนูนุ่ม ๆ อย่างปลานึ่ง ต้มจืดปลา หรือข้าวต้มปลาที่แกะก้างออกแล้ว อาจกินง่ายขึ้น

เมื่อไรควรปรึกษาแพทย์หรือเภสัชกร?

อาการที่ควรพาไปพบแพทย์

NHS ของอังกฤษระบุว่าถ้ากลืนอาหารและเครื่องดื่มลำบากด้วย ไม่ใช่แค่ยา ไม่ควรลองวิธีช่วยกลืนยาเอง และให้ปรึกษาเภสัชกรหรือแพทย์

ในงานวิจัยผู้สูงอายุไทยข้างต้น ปัญหาการกลืนที่พบบ่อยที่สุดคือรู้สึกอาหารติดคอ ต้องออกแรงกลืน และสำลัก ถ้าคุณพ่อคุณแม่มีอาการเหล่านี้ ควรพาไปพบแพทย์

คำถามที่ควรถามเภสัชกร

• ผลิตภัณฑ์นั้นมีรูปแบบอะไรบ้าง และแบบไหนเหมาะกับการกลืนของคุณพ่อคุณแม่
• แคปซูลนั้นแกะ ตัด หรือผสมกับอะไรได้หรือไม่
• ใช้ร่วมกับยาที่ใช้อยู่ได้หรือไม่

แพ้ปลาและยาที่ใช้ประจำ

องค์การอาหารและยาสหรัฐฯจัดให้ปลาและสัตว์น้ำมีเปลือกกลุ่มกุ้งปูเป็นอาหารก่อภูมิแพ้หลัก และคริลล์ก็เป็นสัตว์กลุ่มนี้ ODS ระบุว่าผลิตภัณฑ์เสริมอาหารโอเมก้า 3 อย่างน้ำมันปลาอาจมีผลร่วมกับยาบางชนิด ถ้าคุณพ่อคุณแม่แพ้ปลาหรือสัตว์มีเปลือก หรือใช้ยาประจำ ให้ปรึกษาแพทย์หรือเภสัชกรก่อน

หากตั้งครรภ์ ให้นมบุตร หรือใช้ยาประจำ ควรปรึกษาแพทย์หรือเภสัชกรก่อนรับประทานผลิตภัณฑ์เสริมอาหาร

ทั้งนี้ ผลิตภัณฑ์เสริมอาหารไม่มีผลในการป้องกันหรือรักษาโรค