ช่วงฝุ่น PM2.5 คันตา ตาแดง ควรดูแลอย่างไร?

ช่วงฝุ่น PM2.5 หลายคนคันตา แสบตา ตาแดง และน้ำตาไหล เพราะฝุ่นและควันในอากาศสัมผัสผิวตาโดยตรงจนระคายเคือง สิ่งที่ทำได้ทันทีคืออย่าขยี้ตา ล้างมือก่อนแตะบริเวณตา ประคบเย็นบนเปลือกตา งดคอนแทคเลนส์ช่วงที่ตาแดง ใส่แว่นเมื่อออกนอกบ้าน ปิดหน้าต่างและใช้เครื่องฟอกอากาศในบ้าน และดูระดับสีคุณภาพอากาศก่อนออกไปข้างนอก ส่วนยาหยอดตาไม่ควรเลือกเอง ให้ปรึกษาเภสัชกรหรือแพทย์ และถ้าปวดตา มองเห็นผิดปกติ ตาสู้แสงไม่ได้ หรือมีขี้ตามาก ควรพบแพทย์

ทำไมช่วงฝุ่น PM2.5 ถึงคันตาและตาแดง?

ดวงตาเป็นอวัยวะไม่กี่ส่วนที่สัมผัสอากาศอยู่ตลอดเวลา เมื่ออากาศมีฝุ่นละอองและควันมาก ผิวตาจึงได้รับสิ่งระคายเคืองก่อนส่วนอื่นของร่างกาย

ฝุ่นและควันระคายเคืองผิวตา

American Academy of Ophthalmology (AAO) สมาคมจักษุแพทย์ของสหรัฐฯ อธิบายว่าเมื่ออยู่ในอากาศที่มีควัน ตามักแสบ ร้อน และแดง กรมควบคุมมลพิษของไทยก็ระบุอาการระคายเคืองตาไว้เป็นหนึ่งในอาการที่ประชาชนทั่วไปควรสังเกต เมื่อคุณภาพอากาศอยู่ในระดับที่เริ่มมีผลกระทบต่อสุขภาพ อาการที่พบบ่อยในช่วงนี้จึงมีทั้งคันตา แสบตา ตาแดง น้ำตาไหล และรู้สึกเหมือนมีอะไรอยู่ในตา

ตาที่แห้งอยู่แล้วไวต่อฝุ่นมากกว่า

AAO ระบุว่าคนที่ตาแห้งง่ายจะไวต่อควันมากกว่าคนอื่น ช่วงฝุ่นมักตรงกับหน้าหนาวที่อากาศแห้ง และหลายคนอยู่ในห้องแอร์ปิดหน้าต่างทั้งวัน ร่วมกับจ้องจอนาน ๆ จนกะพริบตาน้อยลง ผิวตาจึงแห้งและระคายเคืองได้ง่ายขึ้น

การขยี้ตาและมือที่ไม่สะอาด

เมื่อคันตา เรามักขยี้โดยไม่รู้ตัว AAO ระบุว่าการขยี้ตาอาจทำให้ผิวตาเป็นรอยขีดข่วนและทำให้อาการคันหนักขึ้น ส่วนมือที่จับราวบันได โทรศัพท์ หรือหน้ากากมาทั้งวัน ก็พาสิ่งสกปรกเข้าตาได้อีก อาการจึงวนกลับมาเรื่อย ๆ

คอนแทคเลนส์

ฝุ่นที่เข้าตาอาจติดอยู่ระหว่างเลนส์กับผิวตา ผู้ที่ใส่คอนแทคเลนส์จึงมักรู้สึกเคืองตาในช่วงฝุ่นมากกว่าคนที่ใส่แว่นหรือไม่ได้ใส่อะไร

ช่วงฝุ่น PM2.5 คันตา ตาแดง ควรดูแลอย่างไร?

เริ่มจากสิ่งที่ทำได้ทันทีโดยไม่ต้องใช้ยา คืออย่าขยี้ตา ล้างมือก่อนแตะตา ล้างหน้าและเปลือกตาเมื่อกลับถึงบ้าน และประคบเย็น จากนั้นจึงลดการสัมผัสฝุ่นทั้งนอกบ้านและในบ้าน

อย่าขยี้ตา

ข้อนี้สำคัญที่สุดและทำยากที่สุด เพราะยิ่งคันยิ่งอยากขยี้ เมื่อรู้สึกคันให้หยุดมือไว้ก่อน แล้วใช้การประคบเย็นแทน ถ้ารู้ตัวว่ามักขยี้ตาตอนนอน การล้างหน้าก่อนนอนและเปลี่ยนปลอกหมอนให้สะอาดบ่อย ๆ ช่วยลดฝุ่นที่ติดอยู่รอบดวงตาได้

ล้างมือ ล้างหน้า และเปลือกตา

AAO แนะนำให้ล้างมือบ่อย และไม่แตะตาถ้าไม่ได้เพิ่งล้างมือ รวมถึงดูแลให้ผ้าปูที่นอนและผ้าเช็ดหน้าสะอาดอยู่เสมอ เมื่อกลับถึงบ้านหลังอยู่ข้างนอก ให้ล้างมือก่อน แล้วล้างหน้าและเปลือกตาด้วยน้ำสะอาดเบา ๆ เพื่อเอาฝุ่นที่เกาะขนตาและผิวรอบดวงตาออก ผู้หญิงที่แต่งตาอาจล้างเครื่องสำอางออกเร็วขึ้นในวันที่ฝุ่นสูง

ถ้ามีฝุ่นหรือเศษผงเข้าตา

NHS ของสหราชอาณาจักรแนะนำให้ล้างตาด้วยน้ำสะอาดที่ไม่ร้อน จะเป็นน้ำจากก๊อก ฝักบัว หรือน้ำดื่มบรรจุขวดก็ได้ ถ่างเปลือกตาไว้แล้วให้น้ำสะอาดไหลผ่านลูกตาเบา ๆ เพื่อชะฝุ่นออก ระหว่างนี้อย่าแตะหรือขยี้ตา และงดคอนแทคเลนส์กับเครื่องสำอางรอบดวงตาจนกว่าตาจะกลับมาเป็นปกติ ถ้าผ่านไป 24 ชั่วโมงแล้วยังไม่ดีขึ้น NHS แนะนำให้ไปพบแพทย์

ประคบเย็น

AAO แนะนำให้วางผ้าชุบน้ำเย็นบนเปลือกตาที่ปิดอยู่วันละ 2 ถึง 3 ครั้ง และการนอนพักพร้อมประคบเย็นช่วยให้ตารู้สึกสบายขึ้นได้ ใช้ผ้าสะอาดผืนใหม่ทุกครั้ง และไม่ใช้ผ้าผืนเดียวกันกับคนอื่น

ใส่คอนแทคเลนส์ช่วงฝุ่น ควรทำอย่างไร?

ถ้าตาแดงหรือระคายเคือง ให้งดใส่คอนแทคเลนส์ไว้ก่อน NHS แนะนำว่าเมื่อตาแดงไม่ควรใส่คอนแทคเลนส์ และ CDC ของสหรัฐฯ แนะนำให้ถอดเลนส์แล้วปรึกษาผู้เชี่ยวชาญด้านสายตาเมื่อรู้สึกไม่สบายตา

วันที่ฝุ่นสูง

• เปลี่ยนมาใส่แว่นสายตาแทนคอนแทคเลนส์ ถ้ามีแว่นอยู่แล้ว
• ถ้าจำเป็นต้องใส่เลนส์ ให้ล้างมือด้วยสบู่และน้ำให้สะอาดก่อนจับเลนส์ทุกครั้ง ตามคำแนะนำของ CDC
• ถอดเลนส์เมื่อกลับถึงบ้าน แล้วจึงล้างหน้าและเปลือกตา
• ดูแลเลนส์และตลับใส่เลนส์ตามที่ผู้เชี่ยวชาญด้านสายตาแนะนำ และไปตรวจตาตามนัด

สัญญาณที่ไม่ควรรอ

NHS ระบุว่าผู้ที่ใส่คอนแทคเลนส์แล้วตาแดง ควรติดต่อแพทย์หรือผู้เชี่ยวชาญด้านสายตาโดยเร็ว โดยเฉพาะเมื่อปวดตาร่วมด้วย อย่าใส่เลนส์ต่อเพื่อรอดูอาการ

ออกนอกบ้านและอยู่ในบ้าน ช่วยให้ตาเจอฝุ่นน้อยลงได้อย่างไร?

สิ่งที่สำคัญก่อนอื่นคือให้ตาสัมผัสฝุ่นน้อยลงตั้งแต่ต้น ทั้งด้วยแว่นตา การเลือกเวลาออกนอกบ้าน และการจัดอากาศในบ้าน

ใส่แว่นเมื่อออกนอกบ้าน

AAO ระบุว่าแว่นตาหรือแว่นกันแดดที่แนบกับใบหน้าช่วยกั้นฝุ่นและควันได้อย่างน้อยส่วนหนึ่ง และแว่นแบบครอบตาให้การปกป้องมากกว่า หน้ากากกันฝุ่นช่วยลดการหายใจเอาฝุ่นเข้าไป แต่ไม่ได้ปกป้องดวงตา จึงควรใช้คู่กับแว่น

ดูระดับสีคุณภาพอากาศก่อนออกไป

กรมควบคุมมลพิษรายงานคุณภาพอากาศเป็น 5 ระดับสี พร้อมข้อควรปฏิบัติของแต่ละระดับ ใช้ระดับสีนี้วางแผนว่าจะออกไปข้างนอกนานแค่ไหน และควรเลื่อนกิจกรรมกลางแจ้งหรือไม่

ผู้สูงอายุ เด็กเล็ก และหญิงตั้งครรภ์ กรมควบคุมมลพิษให้ระวังมากกว่าประชาชนทั่วไปตั้งแต่ระดับที่ต่ำกว่านี้ ถ้าวันไหนตาระคายเคืองตั้งแต่ระดับสีส้ม ให้ถือเป็นสัญญาณให้ลดเวลาอยู่ข้างนอกลง ค่า AQI ไม่ใช่ค่าความเข้มข้นของฝุ่นโดยตรง และเป็นค่าเฉลี่ยของช่วงเวลา ดูวิธีอ่านตัวเลขให้ถูกได้ที่ค่าฝุ่น PM2.5 กับ AQI อ่านอย่างไร?

จัดอากาศในบ้าน

• AAO แนะนำให้ปิดหน้าต่างและอยู่ในอาคารให้มากที่สุดในช่วงที่อากาศมีควัน โดยเฉพาะคนที่ตาแห้งง่าย
• เครื่องฟอกอากาศที่มีแผ่นกรอง HEPA ช่วยลดควันและฝุ่นในบ้านได้ ตามคำแนะนำของ AAO
• ลมจากแอร์หรือพัดลมที่เป่าเข้าหน้าตรง ๆ ทำให้ตาแห้ง ปรับทิศทางลมไม่ให้โดนหน้า
• ระหว่างจ้องจอ ตั้งใจกะพริบตาและพักสายตาเป็นระยะ เพื่อไม่ให้ผิวตาแห้งซ้ำเติมอาการระคายเคือง

ใช้ยาหยอดตาเองได้ไหม?

ไม่ควรเลือกยาหยอดตาเอง ให้ปรึกษาเภสัชกรหรือแพทย์ก่อนใช้ทุกครั้ง เพราะอาการคันตาและตาแดงเกิดได้จากหลายสาเหตุ และยาหยอดตาแต่ละชนิดเหมาะกับสาเหตุต่างกัน

สิ่งที่ควรรู้ก่อนไปร้านยา

• บอกเภสัชกรว่ามีอาการอะไร เป็นมานานแค่ไหน ใส่คอนแทคเลนส์หรือไม่ และมียาที่ใช้ประจำอยู่หรือเปล่า
• ไม่ใช้ยาหยอดตาของคนอื่น
• ถ้าใช้ตามคำแนะนำแล้วอาการไม่ดีขึ้น ให้กลับไปปรึกษาแพทย์ ไม่เปลี่ยนยาเองไปเรื่อย ๆ

AAO สรุปไว้ว่า ถ้าดูแลเบื้องต้นแล้วยังไม่สบายตาขึ้น ให้ไปปรึกษาจักษุแพทย์

คันตา ตาแดงแบบไหนควรไปพบแพทย์?

อาการคันตาและตาแดงจากฝุ่นส่วนใหญ่ดูแลเองได้ แต่มีบางอาการที่ไม่ควรรอ ทั้ง NHS และ AAO ระบุสัญญาณที่ควรพบแพทย์ไว้ดังนี้

ควรพบแพทย์หรือผู้เชี่ยวชาญด้านสายตา

• ปวดตา หรือเจ็บรอบดวงตาผิดปกติ
• ตาสู้แสงไม่ได้ มองแสงแล้วไม่สบายตาผิดปกติ
• มีขี้ตามาก เหนียว หรือเป็นสีเหลือง เขียว หรือน้ำตาล
• ใส่คอนแทคเลนส์แล้วตาแดง
• มีไข้ หรือรู้สึกไม่สบายทั้งตัว
• ดูแลเองแล้วอาการไม่ดีขึ้นใน 1 สัปดาห์ หรือมีฝุ่นเข้าตาแล้วผ่านไป 24 ชั่วโมงยังไม่ดีขึ้น
• รู้สึกกังวลกับอาการของตัวเอง

ต้องไปห้องฉุกเฉินทันที

• มองเห็นผิดปกติ เช่น เห็นเส้นหยัก แสงวาบ หรือมองไม่เห็นบางส่วน
• ตาสู้แสงไม่ได้ร่วมกับปวดศีรษะรุนแรงและคลื่นไส้
• ตาแดงคล้ำมาก
• รูม่านตาสองข้างมีขนาดไม่เท่ากัน
• ตาได้รับบาดเจ็บ มีวัตถุติดในตา หรือมีสารเคมีกระเด็นเข้าตา

NHS แนะนำว่าในกรณีฉุกเฉินไม่ควรขับรถไปโรงพยาบาลเอง ให้คนอื่นพาไปหรือเรียกรถพยาบาล