บัวบกคืออะไร ในใบบัวบกมีสารอะไรบ้าง?

บัวบกคือพืช Centella asiatica ไม้เลื้อยต้นเล็กในวงศ์ Apiaceae วงศ์เดียวกับแครอทและผักชี ภาษาอังกฤษเรียกว่า gotu kola สำหรับคนไทย บัวบกคือผักที่กินกันทุกวัน ทั้งกินใบและก้านสด ๆ เป็นผักเคียงกับอาหารรสจัด และนำมาปั่นทำน้ำใบบัวบก สารที่ใช้วัดคุณภาพบัวบกบ่อยที่สุดคือไตรเทอร์ปีน 4 ชนิด และงานวิจัยในไทยแสดงว่าปริมาณสารขึ้นกับส่วนของต้น จังหวัดที่ปลูก และช่วงเวลาที่เก็บเกี่ยว

สรุปสั้น ๆ

• คืออะไร: Centella asiatica (L.) Urban วงศ์ Apiaceae ชื่อไทยว่าบัวบก
• ชื่อเรียกอื่น: gotu kola, Asiatic pennywort, Indian pennywort
• สารหลัก: เอเชียติโคไซด์ มาเดคาสโซไซด์ กรดเอเชียติก และกรดมาเดคาสสิก ใบบัวบกไทยยังมีเทอร์มิโนโลไซด์ด้วย
• ปริมาณ: ใบแห้ง 19.5 มก./ก. (เทียบระหว่างส่วนของต้น) และเมื่อเทียบตามแหล่งปลูกและฤดู พบได้ถึง 37.4 มก./ก. (บทคัดย่อไม่ได้ระบุว่าวัดส่วนใด)
• ข้อควรระวัง: ผู้ที่ตั้งครรภ์ ให้นมบุตร หรือใช้ยาประจำตัว ควรปรึกษาแพทย์หรือเภสัชกรก่อนใช้ผลิตภัณฑ์จากบัวบก

บัวบกคือพืชอะไร มีชื่อเรียกอื่นไหม?

บัวบกเป็นไม้เลื้อยต้นเตี้ย มีชื่อวิทยาศาสตร์ว่า Centella asiatica (L.) Urban และมีชื่อเดิมว่า Hydrocotyle asiatica อยู่ในวงศ์ Apiaceae ซึ่งเป็นวงศ์เดียวกับแครอท ผักชี และตังกุย

ชื่อในภาษาต่าง ๆ

Memorial Sloan Kettering ระบุชื่อสามัญว่า Indian pennywort, Hydrocotyle และ Mandukaparni ส่วน NCBI Taxonomy ใช้ชื่ออังกฤษว่า Asiatic pennywort พร้อมชื่อ gotu kola และชื่อจีนว่า ji xue cao

บัวบก (gotu kola) กับลูกโคลาเป็นอย่างเดียวกันไหม?

ไม่ใช่ แม้ชื่อภาษาอังกฤษจะคล้ายกัน แต่ Memorial Sloan Kettering ระบุว่าไม่ควรสับสน gotu kola กับลูกโคลา (kola nut) บัวบกไม่มีคาเฟอีน และไม่พบว่ามีฤทธิ์กระตุ้น

บัวบกขึ้นที่ไหน และคนไทยกินอย่างไร?

Memorial Sloan Kettering อธิบายว่า gotu kola เป็นพืชอายุหลายปีที่เขียวตลอดปี พบมากในเอเชียตะวันออกและหลายพื้นที่ของแอฟริกาใต้

บัวบกในอาหารไทย

ในประเทศไทย บัวบกเป็นผักก่อนอย่างอื่น ใบสดใช้เป็นผักเคียงกับอาหารรสจัด และนำใบไปปั่นกับน้ำแล้วกรองเป็นน้ำใบบัวบก ซึ่งมีขายตามตลาดทั่วไป และเพราะส่วนใหญ่กินดิบ วิธีปลูกและการจัดการผักจึงสำคัญด้วย (ดูหัวข้อเรื่องบัวบกสดด้านล่าง)

บัวบกในประเทศเพื่อนบ้าน

ที่เวียดนามก็กินบัวบกกันแพร่หลาย งานวิจัยของ Truong และคณะ (2024) เก็บบัวบก 26 สายพันธุ์จากทั่วเวียดนามและลาว แล้วนำมาปลูกเทียบกันในสภาพเดียวกันที่เมืองเว้ ภาคกลางของเวียดนาม ผลผลิตต่อถาดต่างกันตั้งแต่ 107 กรัมในสายพันธุ์ที่ต่ำที่สุด ถึง 478 กรัมในสายพันธุ์ที่สูงที่สุด แสดงว่าบัวบกชนิดเดียวกันต่างกันได้มากแม้ปลูกในที่เดียวกัน

ในบัวบกมีสารอะไรบ้าง?

สารที่ใช้บอกคุณภาพของบัวบกบ่อยที่สุดคือสารกลุ่มเพนตะไซคลิกไตรเทอร์ปีน 4 ชนิด แบ่งเป็นไกลโคไซด์ (ไตรเทอร์ปีนที่ต่อกับน้ำตาล) 2 ชนิด และกรดที่เป็นโครงของไกลโคไซด์นั้นอีก 2 ชนิด งานวิจัยของ Puttarak และ Panichayupakaranant จากมหาวิทยาลัยสงขลานครินทร์ (2012) ระบุว่าสารหลัก ได้แก่ กรดเอเชียติก กรดมาเดคาสสิก เอเชียติโคไซด์ และมาเดคาสโซไซด์

ไตรเทอร์ปีนหลัก 4 ชนิด

ที่มา: สูตรและมวลโมเลกุลจาก PubChem มาเดคาสโซไซด์ต่างจากเอเชียติโคไซด์ตรงที่มีออกซิเจนเพิ่มหนึ่งอะตอม และกรดมาเดคาสสิกกับกรดเอเชียติกก็ต่างกันแบบเดียวกัน ส่วนไกลโคไซด์หนักกว่ากรดราวสองเท่า เพราะมีสายน้ำตาลต่ออยู่

ในบัวบกไทยพบสารอะไรอีก?

งานวิจัยของ Maliwong และคณะ (2026) จากมหาวิทยาลัยขอนแก่นและสถาบันวิจัยจุฬาภรณ์ ศึกษาใบบัวบกที่เก็บในประเทศไทยอย่างละเอียด ผู้วิจัยแยกและระบุโครงสร้างสารได้ 18 ชนิด ในจำนวนนี้มีสารกลุ่มพอลิอะเซทิลีนกลูโคไซด์ 2 ชนิดที่ยังไม่เคยมีรายงานมาก่อน และตั้งชื่อว่า centellatrioloside A และ B

ผู้วิจัยยังพบไตรเทอร์ปีนไกลโคไซด์ตัวที่สามคือเทอร์มิโนโลไซด์ (terminoloside) ในปริมาณมาก ซึ่งยังไม่เคยมีรายงานในบัวบกไทย และพบสม่ำเสมอในตัวอย่างจากแหล่งอื่นอีก 3 ตัวอย่าง ข้อมูลจาก PubChem ระบุว่าเทอร์มิโนโลไซด์มีสูตรโมเลกุลเดียวกับมาเดคาสโซไซด์ (C48H78O20) ทั้งสองจึงเป็นไอโซเมอร์กัน คือมีอะตอมชุดเดียวกันแต่เรียงตัวต่างกัน งานวิจัยนี้ทดลองใช้วิธี HPLC แบบทั่วไปแยกไตรเทอร์ปีน 6 ชนิดที่ใกล้เคียงกัน (ไกลโคไซด์ 3 ชนิดและกรดอีก 3 ชนิด) และพบว่าคู่ที่เป็นไอโซเมอร์ยังแยกออกจากกันได้ไม่สมบูรณ์ ผู้วิจัยจึงสรุปว่าต้องใช้วิธีวิเคราะห์ที่ก้าวหน้ากว่านี้ในการประเมินคุณภาพบัวบก

ส่วนไหนของบัวบกมีไตรเทอร์ปีนมากที่สุด?

ใบ งานวิจัยของ Puttarak และ Panichayupakaranant (2012) แยกบัวบกออกเป็น 6 ส่วน นำแต่ละส่วนไปทำให้แห้ง แล้ววัดไตรเทอร์ปีนทั้ง 4 ชนิด

บทคัดย่อของงานวิจัยให้ตัวเลขเฉพาะของใบ ส่วนอื่นระบุเพียงว่าใบสูงที่สุด บทความนี้จึงไม่ใส่ตัวเลขของส่วนอื่น

ปริมาณสารต่างกันตามจังหวัดและฤดูไหม?

ต่างกันมาก งานวิจัยเดียวกันเปรียบเทียบบัวบกที่ปลูกในหลายจังหวัดของไทยและเก็บในช่วงต่าง ๆ ของปี

จังหวัดที่มีสารมากที่สุดไม่ใช่จังหวัดเดิมทุกฤดู ตรังสูงที่สุดในเดือนมีนาคม ส่วนสงขลาสูงที่สุดในเดือนธันวาคม บทคัดย่อไม่ได้ระบุว่าการเปรียบเทียบนี้วัดจากส่วนใดของต้น จึงไม่ควรนำไปเทียบตรง ๆ กับตัวเลข 19.5 มก./ก. ของใบ ข้อจำกัดของข้อมูลชุดนี้คือบทคัดย่อรายงานเฉพาะกลุ่มที่สูงที่สุดและต่ำที่สุด และตัวอย่างมาจากจังหวัดจำนวนจำกัด ตัวเลขจึงบอกได้ว่าบัวบกต่างกันได้มากเพียงใด ไม่ได้บอกปริมาณในบัวบกที่ขายในตลาดใดตลาดหนึ่ง

อายุของต้นมีผลไหม?

มีผล การทดลองปลูกในแปลงของ Thong-On และคณะ มหาวิทยาลัยมหิดล (2014) ปลูกบัวบกสายพันธุ์เททระพลอยด์ (ต้นที่มีโครโมโซม 4 ชุด ซึ่งสร้างขึ้นในห้องปฏิบัติการ) 1 สายพันธุ์ เทียบกับสายพันธุ์ดิพลอยด์ทั่วไป 3 สายพันธุ์ ทุกสายพันธุ์มีการเติบโต ผลผลิต และไตรเทอร์ปีนสูงที่สุดเมื่ออายุ 4 เดือนหลังปลูก สายพันธุ์เททระพลอยด์มีใบใหญ่กว่า ก้านใบยาวกว่า และให้น้ำหนักแห้งต่อพื้นที่สูงกว่า (77.53 กรัมต่อตารางเมตร) ข้อมูลนี้มาจากการทดลองในแปลงครั้งเดียว จึงบอกผลของอายุเก็บเกี่ยวภายใต้สภาพการปลูกชุดหนึ่งเท่านั้น

บัวบกสดจากตลาดสะอาดไหม?

บัวบกส่วนใหญ่กินดิบ การล้างให้สะอาดก่อนกินจึงสำคัญ งานสำรวจของ Laoraksawong และคณะ (2025) ซื้อผักสด 1,800 ตัวอย่างจากตลาด 12 แห่งในกรุงเทพฯ และพื้นที่ใกล้เคียง ระหว่างเดือนพฤศจิกายนถึงธันวาคม 2022 แล้วตรวจด้วยกล้องจุลทรรศน์

งานสำรวจยังพบว่าผักจากตลาดเปิดในพื้นที่ชนบทมีโอกาสปนเปื้อนสูงกว่าผักจากตลาดที่มีโครงสร้างในเมือง 1.40 เท่า ผู้วิจัยเสนอให้ดูแลสุขอนามัยตั้งแต่การปลูก การเก็บเกี่ยว การขนส่ง จนถึงการเก็บรักษา ข้อจำกัดคือการสำรวจครอบคลุมพื้นที่เดียวในช่วงสองเดือน และตรวจการปนเปื้อนด้วยกล้องจุลทรรศน์ ไม่ได้ดูผลต่อคนที่กิน

มีปริมาณบัวบกที่แนะนำต่อวันไหม?

ไม่มี บัวบกเป็นพืช ไม่ใช่สารอาหาร จึงไม่มีค่าในค่าอ้างอิงสารอาหารต่อวันสำหรับคนไทย (Thai RDIs) ซึ่งมีเฉพาะสารอาหาร เช่น วิตามินและแร่ธาตุ และอย่างที่อธิบายไว้ข้างต้น ปริมาณไตรเทอร์ปีนในบัวบกก็ต่างกันมากตามต้น ฤดู และจังหวัด

ใครควรระวังเรื่องบัวบก?

ผลข้างเคียงที่มีรายงาน

Memorial Sloan Kettering ระบุว่ามีรายงานผื่นที่ผิวหนัง และมีรายงานพิษต่อตับในผู้ที่รับประทานบัวบก ผู้ที่มีปัญหาสุขภาพที่ต้องพบแพทย์อยู่หรือใช้ยาประจำตัวควรปรึกษาแพทย์หรือเภสัชกร และ Memorial Sloan Kettering ระบุด้วยว่าปริมาณสารที่วัดได้ในบัวบกต่างกันมากตามแหล่งที่ปลูก

ผู้ที่ใช้ยาประจำตัว

Memorial Sloan Kettering ระบุว่างานวิจัยในห้องปฏิบัติการชี้ว่าบัวบกอาจมีผลต่อเอนไซม์ที่ร่างกายใช้สลายยาบางชนิด แม้ยังไม่ทราบว่ามีผลในทางปฏิบัติมากเพียงใด ผู้ที่ใช้ยาประจำตัวควรปรึกษาแพทย์หรือเภสัชกรก่อนใช้ผลิตภัณฑ์จากบัวบก และบอกแพทย์หรือบุคลากรทางการแพทย์ทุกครั้งว่ากำลังใช้สมุนไพรหรือผลิตภัณฑ์เสริมอาหารใดอยู่

หากตั้งครรภ์ ให้นมบุตร ใช้ยาประจำตัว หรืออยู่ในความดูแลของแพทย์ ควรปรึกษาแพทย์หรือเภสัชกรก่อนรับประทานผลิตภัณฑ์เสริมอาหาร

ทั้งนี้ ผลิตภัณฑ์เสริมอาหารไม่มีผลในการป้องกันหรือรักษาโรค