แครนเบอร์รีคืออะไร มีสารอะไรอยู่บ้าง?

แครนเบอร์รีคือผลของพืช Vaccinium macrocarpon ไม้พุ่มไม่ผลัดใบจากอเมริกาเหนือที่อยู่สกุลเดียวกับบลูเบอร์รี โพรแอนโทไซยานิดินเป็นสารกลุ่มหนึ่งที่มีมากในแครนเบอร์รี งานวิจัยปี 2023 พบ 41.7–108 มิลลิกรัมต่อผลแห้ง 1 กรัม แครนเบอร์รีถูกนำมาทำเป็นน้ำแครนเบอร์รี ซอส และแครนเบอร์รีอบแห้งปรุงหวาน ซึ่งมีน้ำตาลต่างกันมาก แครนเบอร์รีอบแห้งปรุงหวาน 100 กรัมมีน้ำตาล 72.6 กรัม ขณะที่ผลสดมี 4.27 กรัม

สรุปสั้น ๆ

• คืออะไร: ผลของพืช Vaccinium macrocarpon (American cranberry หรือ large cranberry) วงศ์ Ericaceae
• ขึ้นที่ไหน: พื้นที่ชุ่มน้ำทางตะวันออกเฉียงเหนือและตอนกลางค่อนเหนือของอเมริกาเหนือ ปลูกในแปลงลุ่มน้ำขัง (bog)
• สารหลัก: โพรแอนโทไซยานิดิน (41.7–108 มก./ก. น้ำหนักแห้ง) แอนโทไซยานิน ฟลาโวนอล กรดซิตริกและกรดมาลิก กรดเออร์โซลิก
• ชนิดของโพรแอนโทไซยานิดิน: มีทั้งชนิด B และชนิด A
• น้ำตาล: ตั้งแต่ 4.27 กรัมต่อ 100 กรัมในผลสด ไปจนถึง 72.6 กรัมในแครนเบอร์รีอบแห้งปรุงหวาน

แครนเบอร์รีคืออะไร?

แครนเบอร์รีคือผลเบอร์รีสีแดงของไม้พุ่มเตี้ยที่ไม่ผลัดใบ ศูนย์สุขภาพเสริมและบูรณาการแห่งชาติของสหรัฐฯ (NCCIH) อธิบายว่าแครนเบอร์รีเป็นไม้พุ่มไม่ผลัดใบที่ขึ้นในพื้นที่ชุ่มน้ำทางตะวันออกเฉียงเหนือและตอนกลางค่อนเหนือของทวีปอเมริกาเหนือ และชนพื้นเมืองอเมริกันกับชาวยุโรปที่เข้าไปตั้งถิ่นฐานเคยใช้แครนเบอร์รีทำสีย้อมและเป็นอาหาร

ชื่อวิทยาศาสตร์และวงศ์

แครนเบอร์รีมีชื่อวิทยาศาสตร์ว่า Vaccinium macrocarpon NCBI Taxonomy ซึ่งเป็นฐานข้อมูลชนิดสิ่งมีชีวิตของหอสมุดแพทยศาสตร์แห่งชาติสหรัฐฯ จัดไว้ในวงศ์ Ericaceae สกุล Vaccinium สกุลเดียวกับบลูเบอร์รีและบิลเบอร์รี ชื่อสามัญที่ระบุไว้คือ "American cranberry" และ "large cranberry"

ผลสดเป็นพืชผลของแปลงลุ่มน้ำขังในพื้นที่เย็นของอเมริกาเหนือ และผลที่ใช้ในงานวิจัยด้านล่างปลูกในสหรัฐอเมริกาทั้งหมด

ผลิตภัณฑ์แครนเบอร์รีมีน้ำตาลเท่าไร?

ต่างกันมากตามผลิตภัณฑ์ แครนเบอร์รีสดมีรสเปรี้ยวและมีน้ำตาลน้อย เครื่องดื่มและแครนเบอร์รีอบแห้งจึงมักเติมน้ำตาล

ที่มา: USDA FoodData Central (ผลสด, อบแห้งปรุงหวาน, น้ำไม่เติมน้ำตาล, น้ำค็อกเทล) เครื่องหมาย "—" หมายถึงไม่มีค่าระบุไว้

การทำแห้งดึงน้ำออกจนทุกอย่างเข้มข้นขึ้น และมีการเติมน้ำตาลระหว่างการปรุงหวานและทำแห้ง แครนเบอร์รีอบแห้งปรุงหวาน 100 กรัมจึงมีน้ำตาลราว 17 เท่าของผลสด 100 กรัม

แครนเบอร์รีมีวิตามินซีไหม?

มีบ้าง USDA ระบุว่าแครนเบอร์รีสด 100 กรัมมีวิตามินซี 14 มิลลิกรัม และน้ำแครนเบอร์รีไม่เติมน้ำตาล 100 กรัมมี 9.3 มิลลิกรัม ค่าอ้างอิงสารอาหารต่อวันสำหรับคนไทย (Thai RDIs) ของวิตามินซีอยู่ที่ 100 มิลลิกรัมต่อวัน แครนเบอร์รีสด 100 กรัมจึงให้วิตามินซี 14% ของค่านี้ ต่ำกว่า 15% ที่อาหารจะนับเป็นแหล่งของวิตามินซีได้ ส่วนแครนเบอร์รีอบแห้งปรุงหวานมีเพียง 0.2 มิลลิกรัมต่อ 100 กรัม

ในแครนเบอร์รีมีสารอะไรบ้าง?

แครนเบอร์รีมีสารจากพืชหลายกลุ่ม Xue และคณะ (2023) จาก University of Massachusetts Dartmouth วิเคราะห์ผลแครนเบอร์รี 9 สายพันธุ์ที่เก็บจากแปลงในรัฐแมสซาชูเซตส์ฝั่งตะวันออกและรัฐโอเรกอนฝั่งตะวันตกของสหรัฐฯ ในฤดูปลูกปี 2016 และ 2017

สารกลุ่มหลัก

• โพรแอนโทไซยานิดิน (PACs): 41.7–108 มิลลิกรัมต่อผลแห้ง 1 กรัม จากทุกตัวอย่าง
• แอนโทไซยานิน: สารสีแดงในเปลือก
• ฟลาโวนอล: สารฟลาโวนอยด์อีกกลุ่มหนึ่ง
• กรดอินทรีย์: กรดซิตริกและกรดมาลิก ซึ่งให้รสเปรี้ยว
• ไตรเทอร์พีนอยด์: กรดเออร์โซลิกและกรดโอลีอาโนลิก

พื้นที่ปลูกทำให้ปริมาณสารต่างกันไหม?

ต่างกัน งานวิจัยเดียวกันพบความต่างระหว่างสองพื้นที่อย่างชัดเจน ทั้งในทุกสายพันธุ์และทั้งสองฤดูปลูก

แอนโทไซยานินในผลจากโอเรกอนสูงกว่ามากกว่าสองเท่า ส่วนกรดอินทรีย์และกรดเออร์โซลิกสูงกว่าในผลจากแมสซาชูเซตส์ ผู้วิจัยเชื่อมโยงความต่างนี้กับสภาพอากาศ ข้อจำกัดคืองานวิจัยนี้ครอบคลุม 9 สายพันธุ์จากสองพื้นที่ปลูกในสหรัฐฯ และวัดโพรแอนโทไซยานิดินด้วยวิธีเดียว (BL-DMAC โดยใช้สารมาตรฐานจากแครนเบอร์รี) ตัวเลขที่วัดด้วยวิธีอื่นจึงนำมาเทียบกันตรง ๆ ไม่ได้

โพรแอนโทไซยานิดินคืออะไร มีกี่ชนิด?

โพรแอนโทไซยานิดินคือสายของหน่วยฟลาแวน-3-ออล เช่น คาเทชินและอีพิคาเทชิน ที่ต่อกันเป็นสาย พบได้ทั่วไปในอาหารจากพืช แต่วิธีที่หน่วยต่อกันนั้นต่างกัน

ชนิด B กับชนิด A

ในโพรแอนโทไซยานิดินชนิด B หน่วยที่อยู่ติดกันต่อกันด้วยพันธะเดียว ส่วนในชนิด A หน่วยต่อกันสองจุด คือพันธะปกติบวกกับพันธะเพิ่มอีกหนึ่งพันธะผ่านอะตอมออกซิเจน ความต่างนี้เห็นได้จากสูตรโมเลกุลของสารที่ประกอบด้วยอีพิคาเทชินสองหน่วยใน PubChem

พันธะที่เพิ่มขึ้นทำให้ไฮโดรเจนหายไปสองอะตอม โพรไซยานิดิน A2 จึงเบากว่า B2 อยู่ 2 กรัมต่อโมล

สายยาวแค่ไหน?

มีตั้งแต่หน่วยเดียวไปจนถึงสายยาว งานวิจัยปี 2004 ของกลุ่มเดียวกันจากกระทรวงเกษตรสหรัฐฯ ซึ่งวิเคราะห์โพรแอนโทไซยานิดินในอาหารทั่วไปของสหรัฐฯ พบว่าในอาหารของคนอเมริกัน โพรแอนโทไซยานิดินแบบหน่วยเดียว สองหน่วย และสามหน่วย คิดเป็น 7.1%, 11.2% และ 7.8% ส่วนสายที่ยาวกว่าสามหน่วยคิดเป็น 73.9%

อาหารอะไรมีโพรแอนโทไซยานิดินชนิด A?

ในอาหารที่ตรวจ มีไม่มาก Gu และคณะจากกระทรวงเกษตรสหรัฐฯ (2003) ตรวจอาหาร 88 ชนิด พบโพรแอนโทไซยานิดินใน 39 ชนิด ได้แก่ ผลไม้ 19 ชนิด ธัญพืชและถั่ว 8 ชนิด ถั่วเปลือกแข็ง 7 ชนิด เครื่องดื่ม 2 ชนิด เครื่องเทศ 2 ชนิด และผัก 1 ชนิด ชนิด B เป็นแบบเดียวที่พบในอาหาร 21 ชนิด และเป็นแบบหลักในอาหารที่เหลือ ในอาหาร 88 ชนิดนี้ อาหารที่ระบุว่าเป็นแหล่งของชนิด A นอกจากแครนเบอร์รี มีเพียงพลัม อะโวคาโด ถั่วลิสง ผงกะหรี่ และอบเชย ในแครนเบอร์รีและถั่วลิสง พบพันธะชนิด A ทั้งที่ปลายสายและระหว่างหน่วยภายในสาย

สารเหล่านี้อยู่ส่วนไหนของผล?

ส่วนใหญ่อยู่ในเปลือก Grace และคณะ (2012) จาก North Carolina State University เปรียบเทียบแครนเบอร์รีสดกับเปลือกและเนื้อที่แยกออกจากกัน พบว่าแอนโทไซยานินอยู่ในเปลือก โพรแอนโทไซยานิดินในเปลือกสูงกว่าในเนื้อ ยกเว้นโพรไซยานิดิน A2 ชนิดสองหน่วยที่อยู่ในเนื้อมากกว่า และการทำแห้งแบบเยือกแข็ง (freeze-drying) ไม่ทำให้แอนโทไซยานินหรือโพรแอนโทไซยานิดินลดลงจนตรวจพบได้

น้ำแครนเบอร์รี ซอส และแครนเบอร์รีอบแห้งมีสารเหล่านี้เท่าไร?

การแปรรูปทำให้ปริมาณเปลี่ยนไป การคั้น การทำเข้มข้น การปรุงด้วยความร้อน และการทำแห้ง อาจแยกสารออก ทำให้สารสลายด้วยความร้อน หรือถูกออกซิไดซ์ Grace และคณะวัดผลิตภัณฑ์แครนเบอร์รีที่พบทั่วไปไว้ดังนี้

ผลิตภัณฑ์ที่แปรรูปเชิงพาณิชย์มีสารเหล่านี้ต่ำกว่าผลสดและของที่ทำเองอย่างมีนัยสำคัญ และแอนโทไซยานินสลายง่ายกว่าโพรแอนโทไซยานิดิน แครนเบอร์รีอบแห้งปรุงหวานมีแอนโทไซยานิน 7.9 มิลลิกรัม และโพรแอนโทไซยานิดิน 64.2 มิลลิกรัมต่อ 100 กรัม ข้อจำกัดคือเป็นผลิตภัณฑ์ของสหรัฐฯ ที่ซื้อมาใช้ในงานวิจัยเดียว และปริมาณในผลิตภัณฑ์แต่ละตัวขึ้นกับสูตรและกระบวนการผลิต

มีปริมาณแครนเบอร์รีที่แนะนำต่อวันไหม?

ไม่มี แครนเบอร์รีเป็นผลไม้ และโพรแอนโทไซยานิดินเป็นสารจากพืช ไม่ใช่สารอาหาร จึงไม่มีค่าในค่าอ้างอิงสารอาหารต่อวันสำหรับคนไทย (Thai RDIs) ซึ่งมีเฉพาะสารอาหาร เช่น วิตามินซีที่แครนเบอร์รีมีอยู่เล็กน้อย

ใครควรระวังเรื่องแครนเบอร์รี?

อาการที่อาจเกิดขึ้น

NCCIH ระบุว่าโดยทั่วไปการรับประทานแครนเบอร์รีไม่ถือว่าเป็นอันตราย แต่ถ้ากินในปริมาณมากเกินไปอาจทำให้ปวดท้องและถ่ายเหลว โดยเฉพาะในเด็กเล็ก

ผู้ที่ใช้ยาประจำตัว

NCCIH ระบุว่าแครนเบอร์รีอาจมีผลร่วมกับยาบางชนิด และผลการศึกษาในเรื่องนี้ยังไม่ตรงกัน จึงแนะนำให้ผู้ที่ใช้ยาปรึกษาบุคลากรทางการแพทย์ก่อนใช้แครนเบอร์รีหรือผลิตภัณฑ์สมุนไพรอื่น ผู้ที่ใช้ยาประจำตัวจึงควรปรึกษาแพทย์หรือเภสัชกร

ผู้ที่ตั้งครรภ์หรือให้นมบุตร

NCCIH ระบุว่างานวิจัยบางเรื่องชี้ว่าแครนเบอร์รีในปริมาณที่พบในอาหารไม่เป็นอันตรายระหว่างตั้งครรภ์และให้นมบุตร แต่หลักฐานในปริมาณที่มากกว่านั้นยังสรุปไม่ได้ ผู้ที่ตั้งครรภ์หรือให้นมบุตรควรปรึกษาแพทย์ก่อนใช้ในปริมาณมาก

หากตั้งครรภ์ ให้นมบุตร ใช้ยาประจำตัว หรืออยู่ในความดูแลของแพทย์ ควรปรึกษาแพทย์หรือเภสัชกรก่อนรับประทานผลิตภัณฑ์เสริมอาหาร

ทั้งนี้ ผลิตภัณฑ์เสริมอาหารไม่มีผลในการป้องกันหรือรักษาโรค