วิตามินเค 1 กับเค 2 ต่างกันอย่างไร?

วิตามินเค 1 และวิตามินเค 2 เป็นวิตามินชนิดเดียวกันสองแบบ ทั้งคู่มีวงแหวนแบบเดียวกัน ต่างกันที่โซ่ข้างที่ต่อกับวงแหวนนั้นและแหล่งที่มา วิตามินเค 1 คือฟิลโลควิโนน (phylloquinone) ซึ่งพืชสร้างขึ้น พบมากในผักใบเขียวและน้ำมันพืชบางชนิด ส่วนวิตามินเค 2 เป็นกลุ่มสารที่เรียกว่าเมนาควิโนน (menaquinone) ตั้งชื่อตั้งแต่ MK-4 ถึง MK-13 ตามความยาวของโซ่ข้าง ส่วนใหญ่สร้างโดยแบคทีเรีย พบในนัตโตะ ชีส และพบน้อยกว่าในอาหารจากสัตว์ ค่าอ้างอิงสารอาหารต่อวันสำหรับคนไทย (Thai RDIs) ของวิตามินเคคือ 60 ไมโครกรัมต่อวัน

สรุปสั้น ๆ

• วงแหวนเดียวกัน หางต่างกัน: เค 1 มีโซ่ข้างแบบเดียว ส่วนเค 2 มีโซ่ข้างที่มีหน่วยซ้ำ 4 ถึง 13 หน่วย
• เค 1 มาจาก: ผักใบเขียวและน้ำมันพืช เช่น น้ำมันถั่วเหลือง
• เค 2 มาจาก: แบคทีเรีย อาหารหมัก (MK-7 ในนัตโตะ ชีส) และอาหารจากสัตว์ (MK-4)
• ผักไทย: ผักขม ผักตั้งโอ๋ ผักชี และยอดมันเทศมีเค 1 มาก
• ปริมาณต่อวัน: Thai RDIs 60 ไมโครกรัม (ค่าเดียวสำหรับวิตามินเค)

บทความนี้เปรียบเทียบทั้งสองแบบในแง่โครงสร้าง แหล่งที่มา และปริมาณในอาหาร ส่วนปริมาณต่อวันของสารอาหารอื่น ๆ อ่านได้ในค่าอ้างอิงสารอาหารต่อวันของคนไทย มีอะไรบ้าง?

วิตามินเค 1 และวิตามินเค 2 คืออะไร?

สำนักงานผลิตภัณฑ์เสริมอาหาร (ODS) ของสถาบันสุขภาพแห่งชาติสหรัฐฯ (NIH) อธิบายว่าวิตามินเคเป็นชื่อเรียกรวมของกลุ่มสารที่มีโครงสร้างทางเคมีร่วมกันคือ 2-methyl-1,4-naphthoquinone เป็นวิตามินที่ละลายในไขมัน กลุ่มนี้รวมถึงฟิลโลควิโนน (วิตามินเค 1) และเมนาควิโนนชุดหนึ่ง (วิตามินเค 2)

วงแหวนที่มีร่วมกัน

ส่วนที่เหมือนกันคือวงแหวนคู่ที่เรียกว่าแนฟโทควิโนน (naphthoquinone) ซึ่งมีหมู่เมทิลต่ออยู่ ถ้าไม่มีโซ่ข้าง วงแหวนนี้คือเมนาไดโอน (menadione) ซึ่ง PubChem ระบุว่าเป็น 2-methylnaphthalene-1,4-dione (C11H8O2) เมนาไดโอนเป็นรูปแบบสังเคราะห์ ODS ระบุว่าใช้ในอาหารสัตว์ปีกและสุกรได้

โซ่ข้างคือสิ่งที่ทำให้ต่างกัน

วิตามินเค 1 และเมนาควิโนนในกลุ่มเค 2 ล้วนมีโซ่ข้างยาวต่อกับวงแหวน ในเค 1 โซ่นี้ส่วนใหญ่อิ่มตัว มีพันธะคู่เพียงหนึ่งตำแหน่ง ส่วนในเมนาควิโนน โซ่ประกอบด้วยหน่วยไม่อิ่มตัวที่ต่อซ้ำกันเรียกว่าหน่วยไอโซพรีนิล (isoprenyl) และจำนวนหน่วยเป็นที่มาของชื่อ MK-4 มี 4 หน่วย MK-7 มี 7 หน่วย ODS ระบุว่า MK-4 MK-7 และ MK-9 เป็นเมนาควิโนนที่มีการศึกษามากที่สุด

เค 1 และ MK-4 มีจำนวนอะตอมคาร์บอนใกล้เคียงกัน (31 อะตอม) แต่ MK-4 มีไฮโดรเจนน้อยกว่า 6 อะตอม เพราะโซ่มีพันธะคู่มากกว่า ส่วน MK-7 ยาวกว่ามาก มีคาร์บอน 46 อะตอม

วิตามินเคแต่ละแบบมาจากไหน?

วิตามินเค 1 มาจากพืช

พืชเป็นผู้สร้างฟิลโลควิโนน ODS ระบุว่าพบมากในผักใบเขียว และเป็นรูปแบบหลักของวิตามินเคในอาหาร ในอาหารจากพืช ฟิลโลควิโนนจับแน่นอยู่กับคลอโรพลาสต์ ซึ่งเป็นส่วนของเซลล์พืชที่ใช้สังเคราะห์แสง น้ำมันพืช เช่น น้ำมันถั่วเหลือง น้ำมันคาโนลา และน้ำมันมะกอก ก็มีฟิลโลควิโนนเช่นกัน

วิตามินเค 2 ส่วนใหญ่มาจากแบคทีเรีย

ODS ระบุว่าเมนาควิโนนส่วนใหญ่มีต้นกำเนิดจากแบคทีเรีย และพบในปริมาณปานกลางในอาหารจากสัตว์และอาหารหมักหลายชนิด เมนาควิโนนเกือบทั้งหมด โดยเฉพาะชนิดโซ่ยาว ยังสร้างโดยแบคทีเรียในลำไส้ของคนด้วย รูปแบบและปริมาณในอาหารหมักแต่ละชนิดน่าจะแตกต่างกันตามสายพันธุ์แบคทีเรียที่ใช้และสภาวะการหมัก งานวิจัยปี 2550 จากมหาวิทยาลัยเภสัชศาสตร์โกเบ ในญี่ปุ่น ซึ่งวัดอาหาร 58 ชนิด พบ MK-4 กระจายอยู่ทั่วไปในอาหารจากสัตว์ และพบ MK-7 เป็นลักษณะเฉพาะในผลิตภัณฑ์ถั่วเหลืองหมัก เช่น นัตโตะ

MK-4 เป็นข้อยกเว้น

MK-4 ไม่ได้มาจากแบคทีเรียเป็นหลัก ODS ระบุว่าร่างกายสร้าง MK-4 จากฟิลโลควิโนนผ่านกระบวนการเปลี่ยนรูปที่ไม่ต้องอาศัยแบคทีเรีย และสัตว์สร้าง MK-4 จากเมนาไดโอน เนื้อไก่และเนื้อหมูจึงมี MK-4 เมื่อมีการเติมเมนาไดโอนในอาหารสัตว์ บทความทบทวนปี 2557 จาก Guy's and St Thomas' NHS Foundation Trust ในลอนดอน อธิบายถึงเอนไซม์ของคนชื่อ UBIAD1 ที่มีส่วนในการเปลี่ยนฟิลโลควิโนนเป็น MK-4 และงานวิจัยระยะหลังที่ชี้ว่าโซ่ข้างของฟิลโลควิโนนที่รับประทานเข้าไปถูกตัดออกในลำไส้ โดยมีเมนาไดโอนไหลเวียนอยู่เป็นสารตั้งต้นของ MK-4 ในเนื้อเยื่อ

อาหารอะไรมีวิตามินเค 1 มากที่สุด?

วิตามินเค 1 ต่อผักและผลไม้ 100 กรัม

ตัวเลขด้านล่างมาจากฐานข้อมูล FoodData Central ของกระทรวงเกษตรสหรัฐฯ (SR Legacy) ต่ออาหารดิบ 100 กรัม และเทียบกับ Thai RDIs 60 ไมโครกรัม ผักพันธุ์ไทยอาจมีปริมาณต่างไปบ้าง

สมุนไพรอย่างพาร์สลีย์ เบซิล และผักชีมีมากเมื่อคิดต่อ 100 กรัม แต่มักกินครั้งละไม่มาก งานวิจัยปี 2550 จากมหาวิทยาลัยเภสัชศาสตร์โกเบ ในญี่ปุ่น วัดอาหาร 58 ชนิด พบฟิลโลควิโนนกระจายอยู่ทั่วไปในผักใบเขียวและสาหร่าย โดยผักปวยเล้งดิบมี 498 ไมโครกรัมต่อ 100 กรัม และบรอกโคลีดิบมี 307 ไมโครกรัม ค่าของบรอกโคลีในงานวิจัยนี้สูงกว่าค่าของสหรัฐฯ ราวสามเท่า แสดงว่าผักชนิดเดียวกันอาจมีปริมาณต่างกันมากในแต่ละตัวอย่าง

วิตามินเค 1 ในน้ำมันปรุงอาหาร

น้ำมันที่ใช้ในครัวไทยมากที่สุดมีปริมาณต่างกันมาก น้ำมันถั่วเหลืองมีเค 1 มากกว่าน้ำมันปาล์มหลายเท่า และน้ำมันมะพร้าวแทบไม่มีเลย

อาหารอะไรมีวิตามินเค 2?

ข้อมูลเมนาควิโนนในอาหารมีน้อยกว่าฟิลโลควิโนน ODS ระบุว่าด้วยเหตุนี้ตารางอาหารส่วนใหญ่จึงแสดงเฉพาะเค 1

นัตโตะ ชีส และผลิตภัณฑ์นม

งานวิจัยจากโกเบพบ MK-7 เป็นลักษณะเฉพาะในผลิตภัณฑ์ถั่วเหลืองหมัก เช่น นัตโตะ ส่วน MK-4 กระจายอยู่ทั่วไปในอาหารจากสัตว์ แต่มีปริมาณโดยรวมต่ำกว่าเค 1 งานวิจัยปี 2560 จากศูนย์วิจัยโภชนาการของ USDA ที่มหาวิทยาลัยทัฟส์ วัดเค 1 และ MK-4 ถึง MK-13 ในนม โยเกิร์ต ครีม และชีสของสหรัฐฯ ผลิตภัณฑ์นมไขมันเต็มมีเมนาควิโนนในปริมาณที่ชัดเจน ส่วนใหญ่เป็น MK-9 MK-10 และ MK-11 และมี MK-5 ถึง MK-7 น้อย ผลิตภัณฑ์ลดไขมันหรือไม่มีไขมันมีวิตามินเคราวร้อยละ 5 ถึง 22 ของแบบไขมันเต็ม วิตามินเคในผลิตภัณฑ์นมจึงเพิ่มตามปริมาณไขมัน

ถั่วเหลืองหมักของไทย

ภาคเหนือของไทยมีถั่วเหลืองหมักของตัวเอง เช่น ถั่วเน่า งานวิจัยปี 2566 จากมหาวิทยาลัยเชียงใหม่พบว่าแบคทีเรียสกุล Bacillus คิดเป็นร้อยละ 49.5 ถึง 86.8 ของแบคทีเรียในถั่วเหลืองหมักที่ชุมชนกะเหรี่ยง ลัวะ และไทใหญ่ทำ งานวิจัยนี้ศึกษาแบคทีเรีย ไม่ได้วัดวิตามินเค จึงยังไม่ทราบปริมาณเมนาควิโนนในถั่วเหลืองหมักของไทยจากงานวิจัยนี้

อาหารหนึ่งที่มีวิตามินเคเท่าไร?

ODS แสดงปริมาณวิตามินเคต่อหนึ่งที่ตามแบบของสหรัฐฯ โดยอ้างอิง FoodData Central ค่าเป็นเค 1 เว้นแต่ระบุไว้ คอลัมน์สุดท้ายเทียบแต่ละที่กับ Thai RDIs 60 ไมโครกรัม

ที่มา: เอกสารข้อมูลวิตามินเคของ ODS ตารางที่ 2 (หนึ่งที่ตามแบบของสหรัฐฯ) ร้อยละเทียบกับ 60 ไมโครกรัมเป็นการคำนวณของเราเทียบกับ Thai RDIs ใช้ดูขนาดของตัวเลขเท่านั้น

ทำไมสองตารางจึงดูต่างกัน

ผักปวยเล้งดิบ 1 ถ้วยหนักน้อยกว่า 100 กรัมมาก ค่า 145 ไมโครกรัมต่อถ้วยจึงต่ำกว่า 482.9 ไมโครกรัมต่อ 100 กรัม น้ำมัน 1 ช้อนโต๊ะก็มีปริมาณน้อย น้ำมันจึงให้วิตามินเคต่อหนึ่งที่น้อยกว่าที่ตัวเลขต่อ 100 กรัมชวนให้คิด

วิตามินเคต้องการวันละเท่าไร และมีปริมาณสูงสุดไหม?

Thai RDIs ของวิตามินเคคือ 60 ไมโครกรัมต่อวัน สำหรับคนทั่วไปอายุ 3 ปีขึ้นไป เป็นค่าเดียวสำหรับวิตามินเคทั้งหมด ไม่ได้แยกเค 1 และเค 2 NHS ของสหราชอาณาจักรระบุว่าควรได้รับวิตามินเคเพียงพอจากอาหารที่หลากหลายและสมดุล และวิตามินเคที่ร่างกายยังไม่ใช้ทันทีจะถูกเก็บไว้ในตับ จึงไม่จำเป็นต้องได้รับทุกวัน

คนกินวิตามินเคเท่าไร และในรูปแบบใด

งานวิจัยจากโกเบประเมินว่าหญิงสาวในญี่ปุ่นตะวันออกได้รับวิตามินเคราว 230 ไมโครกรัมต่อวัน ในจำนวนนี้ร้อยละ 67.7 เป็นฟิลโลควิโนน ร้อยละ 24.9 เป็น MK-7 และร้อยละ 7.3 เป็น MK-4 โดยมาจากผักและสาหร่าย และอาหารถั่วเหลืองหมักเป็นหลัก งานวิจัยนี้ศึกษาคนกลุ่มเดียวในภูมิภาคเดียว และยังไม่พบข้อมูลแบบเดียวกันของประเทศไทย

ปริมาณสูงสุด

ใครควรปรึกษาแพทย์หรือเภสัชกร?

ผู้ที่ใช้ยาประจำ

วิตามินเคมีปฏิกิริยากับยาบางชนิด และยาบางชนิดอาจมีผลต่อระดับวิตามินเคในร่างกาย หากใช้ยาเป็นประจำ ควรปรึกษาแพทย์หรือเภสัชกรก่อนรับประทานผลิตภัณฑ์เสริมอาหารที่มีวิตามินเค

หญิงตั้งครรภ์และให้นมบุตร

หากตั้งครรภ์หรือให้นมบุตร ควรปรึกษาแพทย์หรือเภสัชกรก่อนรับประทานผลิตภัณฑ์เสริมอาหารใด ๆ รวมถึงวิตามินเค

ทั้งนี้ ผลิตภัณฑ์เสริมอาหารไม่มีผลในการป้องกันหรือรักษาโรค