ใบแปะก๊วยคืออะไร ต่างจากเมล็ดแปะก๊วยอย่างไร?

ใบแปะก๊วยคือใบของต้น Ginkgo biloba ต้นไม้โบราณที่ได้ชื่อว่าซากดึกดำบรรพ์ที่มีชีวิต ปัจจุบันใบแปะก๊วยส่วนใหญ่ใช้ในรูปสารสกัด และสารที่วัดกันเป็นหลักมีสองกลุ่ม คือฟลาโวนอลไกลโคไซด์และเทอร์พีนแลกโทน ในใบแปะก๊วย 99 ล็อตจากจีน สารสองกลุ่มนี้มีอยู่ราว 0.38–2.08% และ 0.03–0.87% ของน้ำหนักใบ ส่วนเมล็ดแปะก๊วยที่คนไทยคุ้นเคยจากของหวานและอาหารจีนเป็นคนละส่วนของต้น และมีสารหลักต่างออกไป คือจิงโกท็อกซิน

สรุปสั้น ๆ

• คืออะไร: ใบของต้น Ginkgo biloba พืชชนิดเดียวที่ยังเหลืออยู่ในวงศ์ Ginkgoaceae
• ชื่อเรียกอื่น: ginkgo, fossil tree, maidenhair tree, Kew tree, bai guo ye ในภาษาไทยเรียกใบว่าใบแปะก๊วย และเรียกเมล็ดว่าแปะก๊วย
• สารหลักในใบ: ฟลาโวนอลไกลโคไซด์ และเทอร์พีนแลกโทน (จิงโกไลด์และบิโลบาไลด์) รวมถึงกรดจิงโกลิกที่สารสกัดต้องคุมให้ต่ำ
• สิ่งที่ทำให้ปริมาณสารต่างกัน: แหล่งปลูก ความสูงจากระดับน้ำทะเล และดิน ส่วนช่วงเวลาเก็บเกี่ยว งานวิจัยให้ผลไม่ตรงกัน
• ข้อควรระวัง: ผู้ที่ตั้งครรภ์ ให้นมบุตร หรือใช้ยาประจำตัวควรปรึกษาแพทย์หรือเภสัชกร และเมล็ดสดเป็นพิษเมื่อรับประทาน

แปะก๊วยเป็นพืชชนิดไหน?

NCCIH ซึ่งเป็นหน่วยงานในสถาบันสุขภาพแห่งชาติของสหรัฐอเมริกา (NIH) อธิบายว่าแปะก๊วยเป็นไม้ผลัดใบที่มีมาตั้งแต่โบราณจนได้ชื่อว่า "ซากดึกดำบรรพ์ที่มีชีวิต" และเป็นพืชชนิดสุดท้ายที่เหลืออยู่ของวงศ์พืชโบราณวงศ์หนึ่ง บทความทบทวนของ Singh และคณะจากอินเดีย (2008) ระบุว่าแปะก๊วยมีอยู่บนโลกมาราว 200 ล้านปี

ชื่อวิทยาศาสตร์และวงศ์

แปะก๊วยมีชื่อวิทยาศาสตร์ว่า Ginkgo biloba ในฐานข้อมูล NCBI Taxonomy จัดอยู่ในสกุล Ginkgo วงศ์ Ginkgoaceae อันดับ Ginkgoales ในกลุ่มพืชเมล็ดเปลือย ซึ่งเป็นกลุ่มเดียวกับสน

ชื่อเรียกอื่นและรูปแบบที่มีขาย

ใบแปะก๊วยกับเมล็ดแปะก๊วยต่างกันอย่างไร?

ใบและเมล็ดมาจากต้นเดียวกัน แต่ใช้ต่างกันและมีสารที่รู้จักกันต่างกัน NCCIH ระบุว่าปัจจุบันใบแปะก๊วยซึ่งมักอยู่ในรูปสารสกัดเป็นรูปแบบที่ใช้กันมากที่สุด ส่วนเมล็ดเป็นส่วนที่ขายเป็นอาหาร

ที่มา: NCCIH, van Beek และ Montoro 2009, Gong และคณะ 2018, Kong และคณะ 2026

ในใบแปะก๊วยมีสารอะไรบ้าง?

บทความทบทวนของ van Beek และ Montoro ใน Journal of Chromatography A (2009) จากมหาวิทยาลัยวาเกนิงเงนในเนเธอร์แลนด์ รวบรวมงานวิจัยด้านการวิเคราะห์ทางเคมีของแปะก๊วยราว 400 เรื่อง และระบุสารสำคัญ ได้แก่ เทอร์พีนไตรแลกโทน (จิงโกไลด์ A, B, C, J และบิโลบาไลด์) ฟลาโวนอลไกลโคไซด์ ไบฟลาโวน โพรแอนโทไซยานิดิน แอลคิลฟีนอล กรดฟีนอลิกอย่างง่าย กรด 6-ไฮดรอกซีไคนูเรนิก 4-O-methylpyridoxine และพอลิพรีนอล

สารสองกลุ่มที่วัดกันมากที่สุด

ที่มา: PubChem ส่วนฟลาโวนอลไกลโคไซด์เป็นสารกลุ่มใหญ่ที่มีหลายชนิด ไม่ใช่สารตัวเดียว จึงไม่ได้ใส่ไว้ในตาราง

วัดฟลาโวนอลไกลโคไซด์อย่างไร?

บทความทบทวนของ van Beek และ Montoro อธิบายว่ายังไม่มีวิธีวัดฟลาโวนอลไกลโคไซด์หลักทุกตัวแยกกัน เพราะสารมาตรฐานของสารส่วนใหญ่ไม่มีขาย ห้องปฏิบัติการจึงใช้กรดย่อยสารกลุ่มนี้ให้เหลือสารที่ง่ายกว่าสามตัว คือ เควอซิทิน แคมป์เฟอรอล และไอโซแรมเนติน แล้ววัดสามตัวนี้และคำนวณย้อนกลับเป็นปริมาณรวมโดยประมาณ เควอซิทินยังพบในอาหารประจำวันหลายชนิด อ่านเพิ่มได้ที่เควอซิทินในอาหารประจำวัน

ส่วนที่เหลือของสารสกัดคืออะไร?

บทความทบทวนเดียวกันระบุว่า เทอร์พีนไตรแลกโทน ฟลาโวนอลไกลโคไซด์ และกรดจิงโกลิกมีงานวิจัยจำนวนมาก แต่สารอื่นที่รวมกันราว 70% ของสารสกัดแปะก๊วยมาตรฐานมีงานวิจัยน้อยกว่ามาก โพรแอนโทไซยานิดินกลุ่มเดียวมีราว 7% และในตอนนั้นยังไม่มีวิธีวัดที่เชื่อถือได้ นอกจากนี้ สารสกัดมาตรฐานที่ใช้กันทั่วไปไม่มีสารบางกลุ่มที่พบในใบเหลืออยู่แล้ว

กรดจิงโกลิกคืออะไร?

กรดจิงโกลิกเป็นสารกลุ่มแอลคิลฟีนอลที่พบในแปะก๊วย van Beek และ Montoro ระบุว่ายังไม่มีการพิสูจน์ความเป็นพิษเมื่อรับประทานอย่างชัดเจน และมีงานวิจัยเรื่องวิธีวัดสารนี้หลายสิบเรื่อง ในสเปกของวัตถุดิบ ผู้ผลิตส่วนใหญ่กำหนดปริมาณในสารสกัดไว้ไม่เกิน 5 ppm (5 ส่วนในล้านส่วน หรือ 5 มิลลิกรัมต่อกิโลกรัม) ในปี 2009 ผู้เขียนระบุว่าวิธีที่วัดได้ต่ำกว่า 5 ppm จะถูกเพิ่มเข้าไปใน European Pharmacopoeia ซึ่งเป็นมาตรฐานคุณภาพของยุโรป

ปริมาณสารในใบแปะก๊วยต่างกันตามแหล่งปลูกและฤดูไหม?

ต่างกันมาก งานวิจัยจากจีนและอินเดียแสดงให้เห็นว่าช่วงของปริมาณกว้างเพียงใด

สองงานวิจัยนี้ใช้วิธีวัดต่างกัน จึงไม่ควรเทียบตัวเลขกันแถวต่อแถว สิ่งที่บอกได้คือใบจากต่างแหล่งมีสารต่างกันได้หลายเท่า และในงานวิจัยจากจีน เทอร์พีนแลกโทนต่างกันได้มากกว่า 20 เท่า

ความสูงจากระดับน้ำทะเล

ในงานวิจัยของ Kaur และคณะจากสถาบัน Institute of Himalayan Bioresource Technology ของอินเดีย จิงโกไลด์ J และ A เปลี่ยนไปอย่างมีนัยสำคัญตามระดับความสูง ขณะที่สารอื่นแทบไม่เปลี่ยน และปริมาณรวมไม่ได้เปลี่ยนอย่างมีนัยสำคัญตามช่วงเวลาที่เก็บตัวอย่าง

เดือนที่เก็บเกี่ยวและดิน

Lin และคณะ (2020) เก็บใบแปะก๊วยในเดือนและสถานที่ต่างกันในมณฑลเจ้อเจียงของจีน พบว่าอุณหภูมิและปริมาณฝนไม่มีผลอย่างมีนัยสำคัญต่อสารหลัก แต่ชนิดของดินและปริมาณแมงกานีสกับสังกะสีในดินมีผล ผู้วิจัยสรุปว่าสำหรับมณฑลเจ้อเจียง เดือนตุลาคมเป็นช่วงเก็บเกี่ยวที่เหมาะสม ขณะที่งานวิจัยจากอินเดียข้างต้นพบว่าปริมาณรวมไม่เปลี่ยนอย่างมีนัยสำคัญตามช่วงเวลาที่เก็บ งานวิจัยสองเรื่องนี้จึงให้ผลไม่ตรงกันว่าช่วงเวลาเก็บเกี่ยวมีผลหรือไม่

ปัจจัยอื่นที่มีการเปรียบเทียบ

แปะก๊วยมีต้นตัวผู้และต้นตัวเมียแยกกัน Shi และคณะเปรียบเทียบใบตามแหล่งปลูก อายุต้น ช่วงเก็บเกี่ยว เพศของต้น และวิธีแปรรูป บทคัดย่อรายงานช่วงปริมาณรวมตามตารางข้างต้น แต่ไม่ได้ระบุว่าปัจจัยใดมีผลมากที่สุด

ข้อจำกัดของข้อมูลชุดนี้คือตัวอย่างทั้งหมดมาจากจีนหรืออินเดีย และใช้วิธีวัดต่างกัน จึงใช้บอกได้แค่ว่าปริมาณสารต่างกันได้มากเพียงใด ไม่ได้บอกปริมาณในแปะก๊วยที่วางขายในประเทศไทย และไม่พบงานวิจัยของไทยที่วัดสารในใบแปะก๊วย

ในเมล็ดแปะก๊วยมีอะไร?

เมล็ดเป็นส่วนที่ใช้เป็นอาหาร เรื่องความปลอดภัยที่รู้จักกันมากที่สุดคือจิงโกท็อกซิน ซึ่งเป็นชื่อเรียกของสาร 4'-O-methylpyridoxine (C9H13NO3) และรูปที่จับกับน้ำตาลกลูโคส สารนี้มีโครงสร้างใกล้เคียงกับวิตามินบี 6 นักวิจัยจึงเรียกว่าสารต้านวิตามินบี 6

เมล็ดแปะก๊วยมีจิงโกท็อกซินเท่าไร?

Gong และคณะ (2018) จากมหาวิทยาลัยป่าไม้หนานจิงของจีน วัดจิงโกท็อกซินในเมล็ดจากต้น 3 ต้นตลอดช่วงการเจริญเติบโต พบว่าปริมาณรวมสูงที่สุดในระยะที่เมล็ดแก่เต็มที่ คือ 249.30, 295.62 และ 267.85 ไมโครกรัมต่อกรัมในตัวอย่างทั้งสาม และพันธุ์ของต้นมีผลต่อปริมาณมากกว่าอายุของต้น

การปรุงด้วยความร้อนทำให้เปลี่ยนไปไหม?

Kong และคณะ (2026) ให้ความร้อนกับจิงโกท็อกซินในน้ำในห้องปฏิบัติการ พบว่าสารแตกตัวเป็นไพริดอกซีนและเมทานอล ที่ 180 องศาเซลเซียส 4'-O-methylpyridoxine หายไปครึ่งหนึ่งใน 10.0 นาที และรูปที่จับกับน้ำตาลหายไปครึ่งหนึ่งใน 7.1 นาที งานนี้ส่วนใหญ่เป็นการให้ความร้อนกับสารในน้ำในห้องปฏิบัติการ และได้ตรวจยืนยันในเมล็ดทั้งเมล็ดด้วย แต่ไม่ได้บอกว่าเมล็ดที่ปรุงในครัวทั่วไปจะเหลือสารนี้เท่าไร ทั้งนี้ NCCIH ระบุว่ามีรายงานผลข้างเคียงรุนแรงในผู้ที่กินเมล็ดคั่วแล้วเช่นกัน

มีปริมาณแปะก๊วยที่แนะนำต่อวันไหม?

ไม่มี แปะก๊วยไม่ใช่สารอาหาร จึงไม่มีค่าในค่าอ้างอิงสารอาหารต่อวันสำหรับคนไทย (Thai RDIs) ซึ่งมีเฉพาะสารอาหาร เช่น วิตามินและแร่ธาตุ และปริมาณสารในใบแปะก๊วยแต่ละล็อตก็ต่างกันได้มากตามที่อธิบายไว้ข้างต้น

ใครควรระวังเรื่องแปะก๊วย?

ผู้ที่ตั้งครรภ์หรือให้นมบุตร

NCCIH ระบุว่าแปะก๊วยอาจไม่ปลอดภัยระหว่างตั้งครรภ์ และหากใช้ในช่วงใกล้คลอด อาจทำให้คลอดก่อนกำหนดหรือเลือดออกมากขึ้น ส่วนระหว่างให้นมบุตรยังมีข้อมูลน้อยว่าปลอดภัยหรือไม่ Memorial Sloan Kettering ก็ระบุเช่นกันว่ายังไม่ทราบความปลอดภัยของใบแปะก๊วยระหว่างให้นมบุตร

ผู้ที่ใช้ยาประจำตัวหรือสมุนไพรอื่น

NCCIH ระบุว่าแปะก๊วยอาจเพิ่มโอกาสเลือดออกในผู้ที่ใช้ยาที่ทำให้เลือดแข็งตัวช้าลง ศูนย์ข้อมูลยา คณะเภสัชศาสตร์ มหาวิทยาลัยมหิดล ระบุเพิ่มว่าการใช้แปะก๊วยร่วมกับสมุนไพรบางชนิด เช่น กระเทียม โสม และตังกุย อาจเพิ่มโอกาสเลือดออกได้เช่นกัน ผู้ที่ใช้ยาประจำตัวควรปรึกษาแพทย์หรือเภสัชกร

อาการที่อาจเกิดขึ้น

NCCIH ระบุผลข้างเคียงที่พบบ่อยที่สุดคือเวียนศีรษะ อาการทางระบบทางเดินอาหาร และปวดศีรษะ ส่วนศูนย์ข้อมูลยา มหาวิทยาลัยมหิดล ระบุอาการคลื่นไส้ อาเจียน ท้องเสีย และปวดศีรษะ

การกินเมล็ด

NCCIH ระบุว่าเมล็ดแปะก๊วยสดเป็นพิษเมื่อรับประทาน และมีรายงานผลข้างเคียงรุนแรงในผู้ที่กินเมล็ดคั่วแล้วด้วย

หากตั้งครรภ์ ให้นมบุตร ใช้ยาประจำตัว หรืออยู่ในความดูแลของแพทย์ ควรปรึกษาแพทย์หรือเภสัชกรก่อนรับประทานผลิตภัณฑ์เสริมอาหาร

ทั้งนี้ ผลิตภัณฑ์เสริมอาหารไม่มีผลในการป้องกันหรือรักษาโรค