โสมคืออะไร โสมแต่ละชนิดต่างกันอย่างไร?

โสมคือรากของพืชในสกุล Panax ชนิดที่รู้จักกันมากที่สุดมีสามชนิด คือ โสมเอเชียหรือโสมเกาหลี (Panax ginseng) โสมอเมริกา (Panax quinquefolius) และซานชี (Panax notoginseng) ทั้งสามเป็นพืชคนละชนิด และมีรูปแบบของจินเซนโนไซด์ ซึ่งเป็นสารกลุ่มซาโปนินที่โสมเป็นที่รู้จัก แตกต่างกัน ส่วนโสมขาวกับโสมแดงไม่ใช่คนละชนิด แต่เป็นรากโสมเอเชียเดียวกันที่ผึ่งให้แห้งหรือนำไปนึ่ง ขณะที่โสมไทยและโสมไซบีเรียแม้จะมีชื่อว่าโสม แต่ไม่ใช่พืชสกุล Panax เลย

สรุปสั้น ๆ

• คืออะไร: รากของพืชในสกุล Panax วงศ์ Araliaceae
• สามชนิดหลัก: Panax ginseng (โสมเอเชีย/โสมเกาหลี) Panax quinquefolius (โสมอเมริกา) Panax notoginseng (ซานชี)
• สารหลัก: จินเซนโนไซด์ ซึ่งมีรายงานจากโสมเอเชียและผลิตภัณฑ์ที่ผ่านการนึ่งแล้ว 271 ชนิด ณ กลางปี 2024
• โสมขาวกับโสมแดง: รากเดียวกันที่ผึ่งแห้ง (โสมขาว) หรือนึ่ง (โสมแดง) การนึ่งเปลี่ยนชนิดของจินเซนโนไซด์ที่พบ
• ข้อควรระวัง: การตั้งครรภ์ การให้นมบุตร เด็ก การใช้ยาประจำตัว และการผ่าตัดในสัปดาห์ถัดไป

โสมคืออะไร?

NCCIH ซึ่งเป็นหน่วยงานในสถาบันสุขภาพแห่งชาติของสหรัฐอเมริกา (NIH) ระบุว่าโสมเอเชียมีถิ่นกำเนิดในตะวันออกไกล ได้แก่ เกาหลี ภาคตะวันออกเฉียงเหนือของจีน และไซบีเรียตะวันออกไกล และเป็นโสมชนิดหนึ่งในหลายชนิด ส่วนที่ใช้มากที่สุดคือราก และกลุ่มสารที่โสมเป็นที่รู้จักคือจินเซนโนไซด์ (หรือพาแนกซ์โซไซด์)

สกุลและวงศ์

ในฐานข้อมูล NCBI Taxonomy โสมทั้งสามชนิดอยู่ในสกุล Panax วงศ์ Araliaceae อันดับ Apiales ซึ่งเป็นอันดับเดียวกับวงศ์ผักชีและแครอท (Apiaceae) ที่ตังกุยอยู่

งานวิจัยของ Osathanunkul และ Madesis มหาวิทยาลัยเชียงใหม่ (2019) อธิบายไว้ชัดว่า รากของพืชสกุล Panax คือสิ่งที่คนทั่วไปรู้จักกันว่าโสม แม้จะมีสมุนไพรอื่นอีกมากที่ถูกเรียกว่าโสม แต่พืชเหล่านั้นไม่มีจินเซนโนไซด์

โสมเอเชีย โสมอเมริกา และซานชีต่างกันอย่างไร?

ที่มา: NCCIH, Memorial Sloan Kettering, Li และคณะ 2000, Zhao และคณะ 2014, Wu และคณะ 2026 ส่วนชื่อไทยเป็นชื่อที่ใช้ทั่วไป

แยกโสมเอเชียกับโสมอเมริกาอย่างไร?

งานวิจัยของ Li และคณะ มหาวิทยาลัยอิลลินอยส์ที่ชิคาโก (2000) ใช้จินเซนโนไซด์สองตัวเป็นตัวบ่งชี้ รากโสมอเมริกามีซูโดจินเซนโนไซด์ F11 มากกว่า 0.1% ของน้ำหนักรากแห้ง ขณะที่โสมเอเชียมีเพียงปริมาณน้อยมาก ต่ำกว่า 0.0001% ส่วนโสมเอเชียมีจินเซนโนไซด์ Rf มากกว่า 0.021% และในโสมเอเชีย สัดส่วนของ Rf ต่อ F11 สูงกว่า 700 ต่อ 1

Chen และคณะ (2015) วิเคราะห์โสมเอเชีย 17 ตัวอย่างและโสมอเมริกา 21 ตัวอย่างที่ซื้อจากตลาด พบว่าจินเซนโนไซด์ Rf, Rb2 และ Rc มักพบในโสมเอเชีย ส่วนจินเซนโนไซด์ Rb1 ซูโดจินเซนโนไซด์ F11 และจินเซนโนไซด์ Rd มักพบในโสมอเมริกา

ในซานชีมีอะไร?

Zhao และคณะ (2014) ศึกษารากซานชีอายุ 3 ปีสองแบบ คือแบบสีม่วงและแบบสีเขียว ทั้งสองแบบมีซาโปนิน 5 ชนิดเหมือนกัน เรียงตามปริมาณจากมากไปน้อย ได้แก่ จินเซนโนไซด์ Rg1 จินเซนโนไซด์ Rb1 โนโตจินเซนโนไซด์ R1 จินเซนโนไซด์ Rd และจินเซนโนไซด์ Re รากสีม่วงมีซาโปนินรวมมากกว่ารากสีเขียวราว 34% แต่ผู้วิจัยพบว่าความต่างนี้ไม่มีนัยสำคัญทางสถิติ

พืชอะไรบ้างที่เรียกว่าโสมหรือมีรากคล้ายโสม แต่ไม่ใช่สกุล Panax?

Osathanunkul และ Madesis ระบุว่าโสมไทยคือรากของ Talinum paniculatum และเพราะรากมีลักษณะคล้ายกันมาก จึงแทบแยกจากโสมแท้ด้วยตาไม่ได้ ผู้วิจัยพัฒนาวิธีตรวจดีเอ็นเอที่แยก Panax ginseng ออกจากโสมสกุล Panax ชนิดอื่นและจากรากที่หน้าตาคล้ายกันเหล่านี้ได้ Memorial Sloan Kettering ก็ระบุเช่นกันว่าไม่ควรสับสนโสมไซบีเรียกับโสมเอเชีย โสมอเมริกา หรือ Panax notoginseng

จินเซนโนไซด์คืออะไร?

Memorial Sloan Kettering อธิบายว่าจินเซนโนไซด์เป็นซาโปนินไกลโคไซด์ บทความทบทวนของ Geng และคณะ (2024) นับซาโปนินที่มีรายงานจากโสมเอเชียและผลิตภัณฑ์ที่ผ่านการนึ่งได้ 271 ชนิด ณ เดือนมิถุนายน 2024 แบ่งเป็น 243 ชนิดจากส่วนต่าง ๆ ของต้น (ราก ลำต้น ใบ ดอก ผล และเมล็ด) 103 ชนิดจากโสมแดง และ 65 ชนิดจากโสมดำ ในจำนวน 271 ชนิด เป็นชนิดดัมมาเรน 249 ชนิด ชนิดโอลีอานาน 18 ชนิด และชนิดลาโนสเตน 2 ชนิด

สูตรโมเลกุลของจินเซนโนไซด์บางตัว

ที่มา: PubChem จินเซนโนไซด์ Rg1 จินเซนโนไซด์ Rf และซูโดจินเซนโนไซด์ F11 มีสูตรโมเลกุลเหมือนกันทุกตัวอักษร เพราะเป็นไอโซเมอร์ คือประกอบด้วยอะตอมชุดเดียวกันแต่จัดเรียงต่างกัน Li และคณะจึงต้องแยก Rf กับ F11 ออกจากกันให้ได้ชัดเจนก่อนนำมาใช้แยกโสมเอเชียกับโสมอเมริกา

โสมขาวกับโสมแดงต่างกันอย่างไร?

บทความทบทวนของ Wang และคณะ มหาวิทยาลัยชิคาโก (2024) อธิบายว่าโสมขาวทำจากรากโสมเอเชียสดที่นำมาผึ่งให้แห้งหลังเก็บเกี่ยว ส่วนโสมแดงทำจากรากที่นำไปนึ่งในสภาวะที่ควบคุม และโสมดำเป็นอีกแบบหนึ่งที่ทำจากโสมขาวหรือโสมแดงโดยนึ่งซ้ำหลายรอบ จนถึงปัจจุบันมีการแยกและระบุจินเซนโนไซด์จากโสมแดงได้ 57 ชนิด และโสมแดงยังมีสารที่เกิดขึ้นระหว่างการนึ่ง เช่น ผลิตภัณฑ์จากปฏิกิริยาเมลลาร์ด (ปฏิกิริยาการเกิดสีน้ำตาลแบบเดียวกับที่เกิดเวลาปรุงอาหาร)

การนึ่งเปลี่ยนอะไรบ้าง?

Zhou และคณะ (2024) จากมหาวิทยาลัยเจียวทงเซี่ยงไฮ้ เปรียบเทียบโสมขาวกับโสมแดงด้วยแมสสเปกโตรเมทรี

ที่มา: Zhou และคณะ 2024 (การเปรียบเทียบ) Wang และคณะ 2024 (วิธีทำ) Geng และคณะระบุเพิ่มว่าเมื่อนับแยก มีรายงานซาโปนินจากโสมแดง 103 ชนิดและจากโสมดำ 65 ชนิด ส่วนบทความทบทวนเรื่องซานชีของ Wu และคณะ (2026) รายงานรูปแบบคล้ายกัน คือการนึ่งเปลี่ยนซาโปนินที่มีขั้วสูงให้เป็นซาโปนินที่มีขั้วต่ำลง

จินเซนโนไซด์ต่างกันตามอายุและส่วนของรากไหม?

งานวิจัยที่เปรียบเทียบรากต่างอายุและส่วนต่าง ๆ ของต้นพบว่าปริมาณจินเซนโนไซด์ต่างกัน

อายุของราก

Wang และคณะ (2006) จากมหาวิทยาลัยเจ้อเจียง วัดจินเซนโนไซด์ 9 ชนิดในโสมเอเชียที่ปลูกอายุ 2–6 ปี พบว่าจินเซนโนไซด์รวมทั้งในรากแก้วและรากฝอยสูงที่สุดในปีที่ 4 และรากแก้วมีมากกว่ารากฝอยมาก

Xiu และคณะ (2019) วัดจินเซนโนไซด์ 14 ชนิดในโสมปลูก 36 ตัวอย่างจากหลายพื้นที่และหลายอายุในจีน พบว่ารากอายุ 3 ปีกับ 5 ปีแยกจากกันได้ชัดเจน ขณะที่รากอายุ 4 ปีมีลักษณะคล้ายแบบใดแบบหนึ่ง จินเซนโนไซด์ 7 ชนิด (Rg1, Rb1, Rb2, Rc, 20(S)-Rf, 20(S)-Rh1 และ Rb3) เป็นตัวบ่งชี้อายุที่ดีที่สุด และมีเพียงรากอายุ 5 ปีที่แยกตามพื้นที่ปลูกได้ด้วย

ส่วนและขนาดของราก (ซานชี)

Cui และคณะ (2009) วัดซาโปนิน 4 ชนิด (โนโตจินเซนโนไซด์ R1 และจินเซนโนไซด์ Rg1, Re และ Rb1) ในส่วนต่าง ๆ ของซานชี พบว่าปริมาณเรียงจากเหง้า ราก รากแขนง ดอก และใบ รากซานชีมีการแบ่งเกรดตามจำนวนรากต่อน้ำหนัก 500 กรัม ในงานวิจัยนี้ ปริมาณซาโปนินทั้งสี่ชนิดไม่ได้เรียงตามขนาดของเกรดอย่างเป็นลำดับ

ข้อจำกัดของข้อมูลชุดนี้คือตัวอย่างมาจากจีน เกาหลี และสหรัฐอเมริกา และแต่ละงานวิจัยวัดจินเซนโนไซด์ต่างชนิดกัน และไม่พบงานวิจัยของไทยที่วัดจินเซนโนไซด์ในโสมที่วางขายในประเทศไทย

มีปริมาณโสมที่แนะนำต่อวันไหม?

ไม่มี โสมไม่ใช่สารอาหาร จึงไม่มีค่าในค่าอ้างอิงสารอาหารต่อวันสำหรับคนไทย (Thai RDIs) ซึ่งมีเฉพาะสารอาหาร เช่น วิตามินและแร่ธาตุ และปริมาณจินเซนโนไซด์ก็ต่างกันตามชนิดโสม วิธีแปรรูป อายุ และส่วนของรากตามที่อธิบายไว้ข้างต้น

ใครควรระวังเรื่องโสม?

ผู้ที่ตั้งครรภ์ ให้นมบุตร และเด็ก

NCCIH ระบุว่างานวิจัยบางชิ้นชี้ว่าโสมเอเชียอาจไม่ปลอดภัยเมื่อรับประทานระหว่างตั้งครรภ์ และยังมีข้อมูลน้อยว่าปลอดภัยระหว่างให้นมบุตรหรือไม่ มีข้อสงสัยเรื่องความปลอดภัยเมื่อใช้เป็นเวลานาน และผู้เชี่ยวชาญบางส่วนไม่แนะนำให้ใช้ในทารก เด็ก และผู้หญิงที่ตั้งครรภ์หรือให้นมบุตร

ผู้ที่ใช้ยาประจำตัวหรือมีกำหนดผ่าตัด

NCCIH ระบุว่าโสมเอเชียอาจมีผลร่วมกับยาบางชนิด Memorial Sloan Kettering ระบุว่าโสมอาจเพิ่มโอกาสเลือดออกในผู้ที่ใช้ยาที่ทำให้เลือดแข็งตัวช้าลง และแนะนำให้หยุดโสมอย่างน้อย 1 สัปดาห์ก่อนผ่าตัด ศูนย์ข้อมูลยา คณะเภสัชศาสตร์ มหาวิทยาลัยมหิดล ยังระบุว่าโสมเป็นหนึ่งในสมุนไพรที่อาจเพิ่มโอกาสเลือดออกเมื่อใช้ร่วมกับแปะก๊วย ผู้ที่ใช้ยาประจำตัวควรปรึกษาแพทย์หรือเภสัชกร

อาการที่อาจเกิดขึ้น

NCCIH ระบุว่าอาการนอนหลับยากเป็นผลข้างเคียงที่พบบ่อยที่สุดของโสมเอเชีย และผลที่พบไม่บ่อยแต่มีรายงาน ได้แก่ ผื่นรุนแรง ตับได้รับความเสียหาย และอาการแพ้รุนแรง Memorial Sloan Kettering ระบุอาการปากแห้ง หัวใจเต้นเร็ว คลื่นไส้ อาเจียน ท้องเสีย นอนหลับยาก และกระวนกระวาย สำหรับโสมอเมริกา Memorial Sloan Kettering ระบุว่าอาจมีผลร่วมกับยาบางชนิด

หากตั้งครรภ์ ให้นมบุตร ใช้ยาประจำตัว หรืออยู่ในความดูแลของแพทย์ ควรปรึกษาแพทย์หรือเภสัชกรก่อนรับประทานผลิตภัณฑ์เสริมอาหาร

ทั้งนี้ ผลิตภัณฑ์เสริมอาหารไม่มีผลในการป้องกันหรือรักษาโรค